از باران در دشتهاى ايران و شمال افريقا به سرعتى خارقالعاده مىرويد و مردم بيابانگرد هنگام قحط و غلا با آن تغذيه مىكنند در يكى از افسانههاى ايران چنين آمده است كه لشكر اسكندر هنگام عبور از سيستان با خوردن گوزگندم توانستند خود را از گرسنگى نجات دهند . گوز گندم را با « من » مذكور در تورات نيز يكى دانستهاند ( مايرهوف ، م 69 ) .
جوزقى
( ر ك : جوز القى )
جوزماتل
( Jowz - e - M tel )
( لا )
Datura metel
( فر )
La noix metel
جوزماتل سردست . . . و مخدرست كى كوشاسب برافكنذ .
الابنيه ( بهم 94 ، زل 79 )
جوزماتل را جوزماثل ( با ثاء مثلث ) نيز گفتهاند چنان كه بيايد . ابو ريحان در صيدنه مىنويسد : جوزماثل و بالهنديه ته - توره . قال ابن البطريق يشبه جوز القى و حبه يشبه الاتراج و الدانق منه يسكر و المثقال تقيل ( الصيدنه ، ب 47 ) . در هداية المتعلمين گوزماثله ، گوزمهاتل ، گوزمهاثل هر سه صورت آمده است ( ر ك : هدايه فهرست داروها ) . جوزماثل زهرى است خدركننده و خواباننده ( اغراض ، 617 ) . جوزماثل ، تاتوره ( منتهى الارب ، دهخدا ) . چيزى است كه آن را عوام تاتوله گويند و آن را جوز - مقاتل نيز گويند ( برهان ، دهخدا ) . به فارسى تاتوره گويند و او معرب از گوز ماثل فارسى است و او خودرو و مزروع مىباشد نبات او به قدر نبات بادنجان و برگش از آن كوچكتر و گلش سفيد شبيه به نبق و گل لبلاب و از آن درازتر و ثمرش به قدر گردكان و خارناك مثل بار بيد انجير و در جوف او دانهها شبيه به دانهء سماق و خوشطعم و مستعمل تخم اوست ( تحفه ، 76 ) . جوز الماثل . . . و جوزماثم و جوزماثا و جوزماث . . . و به فارسى تاتوله . . . ثمر درختى است به قدر درخت بادنجان و برگ آن اندك از آن كوچكتر ( مخزن ) . و جوزماتا و يقال جوز ماثل و بالفارسيه جوزرق ( شرح اسماء ، م 82 ) . كلمهء عربى ماتا و ماثل مأخوذ از واژهء سانسكريت اونمته
unmatta
بمعنى « ديوانه » و از راه زبان فارسى وارد عربى شده است . جوزرق كلمهاى مصحف و ممسوخ مىنمايد . ابن بيطار جوزرق را جوزرب ضبط كرده است اما هيچيك از اين دو در لغت نيامده است ( مايرهوف ، م 82 ) . در فرهنگ معين ذيل لغت تاتوره چنين آمده است :
تاتوره - طاطوره - داتوره ، لاتينى
datura
گياهى از تيرهء بادنجانيان كه علفى و يك ساله و داراى گونههاى متعدد است . ارتفاعش تا يك متر مىرسد . داراى بوئى قوى و ناپسند است و ريشهاش نسبة ضخيم و ساقهاش گرد و منشعب و برگهايش پهن و نوكتيز است ، جوزماثل ،