عينا در لغتنامه نقل شده است مىنويسد « جرجير . . . معرب گيگر » ( با كاف فارسى ) .
ظاهرا مأخذ علامهء فقيد دراينمورد مخزن الادويه بوده است . در هداية المتعلمين كرارا كلمهء جرجير ذكر شده اما لغت كركز و « كيكز » و امثال اينها در آن كتاب نيامده است ( ر ك : هدايه ، فهرست داروها ) . لوى دربارهء جرجير كه در اقرابادين كندى آمده است مىنويسد كه اين واژه در اصل سامى است . بابليان آن را جنجرا
« gingira »
و اجنجير
« egengir »
مىگفتند و اكدىها جرجير و
« girgir »
. اين لغت در سريانى به صورت جرجيرا
« gargira »
و در تازى به صورت جرجير درآمده است ( لوى ، م 60 ) . پس اينكه ابو ريحان در الصيدنه مىنويسد جرجير را به سريانى كركز گويند دور از واقع نيست و ابدال جيم به كاف تازى يا كاف فارسى از امور عادى است .
و اما كلمهء كيكز و كزكز و گيگر كه آنها را فارسى نوشتهاند همان است كه در لغت فرس اسدى به صورت كيليز آمده است :
« كيليز ترهايست برگ آن پهن و به تازى جرجير گويند » ( لغت فرس ، چاپ اقبال ، 189 ) . شاهدى كه اسدى براى اين لغت نقل كرده شعرى است چندان ركيك كه در اينجا از آوردنش معذورم . بارى به گمان من كلمات كيكز و كزكز و گيگر و گيگز و كيليز همه مأخوذ از جرجير تازى است كه آن نيز چنان كه گذشت ريشهء بابلى و اكّدى دارد . جرجير را در فرهنگهاى فارسى و منتهى الارب و تحفه و مخزن و شرح آخوندوف بمعنى تره - تيزك نوشتهاند و حال آنكه ترهتيزك همان حرف يا حب الرشاد عربى است كه نام علمى ( لاتينى ) آن چنين است :
Lepid - ium Satirum
و به فرانسه
Cresson - alenois
گويند ( مايرهوف م 163 ، پارسا 73 ، بهرامى ، حاشيه ص 399 ، زاهدى ، م 588 ، زرگرى ج 1 ، 123 ) .
صاحب بحر الجواهر نيز در اينكه جر - جير همان ترتيزك باشد شك كرده و نوشته است : « و بعضى گويند ترتيزك است و صاحب اختيارات گفته كه حب الرشاد را گويند . به پارسى تخم سپندان و ترتيزك گويند و در آخر گفته بدل وى خردل و تخم ترتيزك يا تخم جرجير است و از اينجا معلوم مىشود آنكه بعضى گفتهاند كه جرجير ترتيزك است غلط است و بدل وى تودرى است يا تخم گندنا » ( بحر الجواهر ، دهخدا ) . در نسخهء « نم » بعد از عنوان جرجير و بالاتر از آن به - خط ريزتر نوشتهاند « به پارسى شونيز خوانند » ( ب 27 ) و حال آنكه شونيز يا سياهدانه گياه ديگرى است و جداگانه در الابنيه مورد بحث قرار گرفته است ( ر ك : بهم 199 ) . ظن قوى بر آن است كه عبارت « به پارسى شونيز خوانند »