ضرر . . . شارع فرموده اگر آب پيدا نكردى به جاى وضو و غسل تيمم كن و نماز بخوان اين امر اضطرارى است و الّا در حال اختيار و تمكن از آب ، چنين امرى از شارع صادر نمىشد .
حكم وضعى
قسم ديگرى است از احكام شرعى كه مستقيما به انسان و رفتار و گفتار او مربوط نمىشود بلكه وضع مشخص و معينى را قانونگذارى مىكند كه بهطور غير مستقيم بر اعمال و رفتار انسان اثر مىگذارد ، از قبيل احكامى كه پيوند زناشوئى را نظم و انضباط مىبخشد زيرا آن حكم مستقيما رابطهء معين و صحيح بين زن و مرد را قانونگذارى مىكند ولى بهطور غير مستقيم بر اعمال و رفتار آن دو اثر مىگذارد ، زيرا آن زن و مرد كه پيوند زناشوئى بستند هريك نسبت به ديگرى تكاليفى پيدا مىكند .
حكم شرعى ظاهرى
حكم كه به ملاحظهء جهل مكلف نسبت به واقع از سوى شارع مقدس جعل گرديده يعنى شارع مقدس براى مواردى كه مكلف جاهل به حكم واقعى و مردد در آن باشد وظايفى مقرر فرموده كه نام آنها احكام ظاهريه است .
حكم شرعى واقعى
حكمى كه از سوى شارع مقدس به ملاحظهء ذوات اشياء با قطع نظر از علم و جهل مكلف جعل و تشريع مىگردد مثلا در نماز مصلحتى است كه به خاطر آن خداى حكيم نماز را بر بندگانش واجب كرده است خواه مكلف آگاه باشد و يا نباشد ، علم و جهل مكلف در ثبوت و عدم ثبوت اين حكم دخالتى ندارد .
حكم عقل ضرورى
آن است كه عقل بدون تأمل و صغرى و كبراى ساختن ، آن را ادراك مىكند ، يعنى از بديهيات است مثلا مولى گفته « اكرم العلماء » عبد با عقلش مىفهمد كه