مىشود . در تعداد مقدّمات حكمت اختلاف است . دو مقدّمه مورد اتّفاق است :
1 - متكلّم در مقام بيان تمام مقصود خود باشد . پس اگر متكلّم در مقام اجمال يا اهمال بود « 1 » ، نمىتوان اطلاق را جارى دانست . مثلا گاهى مولا در مقام اصل تشريع و بيان اصل حكم است نه خصوصيات و كيفيت انجام آن عمل . خداوند - تبارك و تعالى - مىفرمايد :
وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ
« 2 » . يعنى : بر مردم واجب است حجّ خانه خدا . در اين آيه شريفه خداوند - تبارك و تعالى - در مقام تشريع حجّ و بيان اصل وجوب حجّ است نه در مقام بيان آداب حجّ . اين مقام ، مقام اجمال است . و گاهى نيز مولا در مقام بيان حكم ديگرى است كه در اين قبيل موارد نيز نمىتوان به اطلاق استناد نمود . مثلا خداوند - تبارك و تعالى - مىفرمايد :
فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ
« 3 » . يعنى : پس ، از صيدى كه ( سگهاى شكارى ) براى شما نگه دارند بخوريد . در اين آيه شريفه خداوند - تبارك و تعالى - در مقام بيان حلال بودن شكار سگهاى شكارى است كه احتمال مىرفت اين شكارها حكم مردار را داشته باشند . اين آيه شريفه مىفرمايد كه اين شكارها مردار نيستند و مىتوان از گوشت آنها استفاده كرد و امّا آيه شريفه متعرّض اين مطلب نيست كه آن قسمتهايى را كه سگهاى شكارى با دندان خود گاز گرفتهاند آيا نجس است و بايد پاك نمود يا پاك است و نياز به تطهير ندارد ؟ اين قسم از قبيل اهمال است و در اين قبيل موارد نيز نمىتوان به اطلاق تمسك نمود و گفت كه آيه اطلاق دارد و براساس اطلاق آيه ،
هامش
( 1 ) - اهمال عبارت است از ترك تعرّض به بيان مطلب ، بدون عمد ؛ ولى اجمال عبارت است از اينكه مولا عمدا كلام را مجمل بيان مىكند و تمام مقصود خود را در آن مقام بيان نمىكند .
( 2 ) - آل عمران / 97 .
( 3 ) - المائدة / 4 .