خصوصيات و شرايط تكتك مفاهيم مورد اشاره ، ضابطهى كلّى در تحقّق مفهوم براى عناوين مورد اشاره چنين است : اگر از شرط يا حصر يا لقب و . . . عليّت تامّهى منحصره از آنچه در جمله ذكر شده استفاده شد و چنين عليّت تامّهى منحصرهاى حاصل شد ، بدون شكّ مفهوم تحقّق مىيابد . امّا اگر وصف يا شرط يا غايت ذكر شده ، براى موضوع مذكور در كلام علّت نبود ، يا علّت تامّه نبود و يا علّت تامّه هم بود ولى عليّت منحصر در اين علّت نبود ، مفهوم براى هيچكدام از اين عناوين وجود نخواهد داشت « 1 » . اين مطلب را بايد از عرف و محاورات عرفى به دست آورد . « 2 » شايد با توجّه به اين ضابطهى كلّى بتوان گفت : قائلين به ثبوت يا حجيّت مفاهيم در يكى يا بيشتر يا تمام عناوين مورد اشاره همان عليّت تامّهى منحصره براى موضوع مذكور در منطوق را استفاده كردهاند و مخالفين ايشان معتقدند كه چنين مطلبى تحقّق نيافته است ، و يا اين كه قائلين به وجود و اعتبار مفهوم ، احيانا مواردى را ملاحظه كردهاند كه قرينهى خاصّى بر مفهوم وجود داشته است و سپس بدون لحاظ آن قرينه ، به طور كلّى قائل به ثبوت و اعتبار مفهوم شدهاند و در مقابل ، منكرين مفهوم ، احيانا مواردى را كه قرينهى خاص بر عدم مفهوم وجود داشته ملاحظه كردهاند و در يك حكم كلّى گفتهاند كه اين عناوين مفهوم ندارند و يا مفهوم معتبر نيست .
مفهوم استثناء
به عنوان « مفهوم حصر » رجوع شود .
هامش
( 1 ) - تهذيب الاصول سبزوارى ( ره ) : 1 / 108 ؛ اصول الفقه : 1 / 105 .
( 2 ) - تهذيب الاصول سبزوارى ( ره ) : 1 / 108 .