آن را « مفهوم » گويند .
گاهى نيز « مفهوم » مقابل « منطوق » است . در اصطلاح اصوليين ، « منطوق » عبارت از آن معنايى است كه لفظ برآن دلالت مىكند ، به عبارت ديگر : منطوق يعنى آن مدلولى كه مستقيما از لفظ فهميده مىشود و بر دو قسم است :
1 - صريح .
2 - غير صريح .
منطوق صريح : دلالتهاى مطابقى و تضمّنى را منطوق صريح گويند .
منطوق غير صريح : دلالتهاى « اقتضاء » ، « تنبيه » و « اشاره » را دلالت منطوقى غير صريح گويند . در اين اعتبار ، « مفهوم » آن معنايى است كه مستقيما از لفظ فهميده نمىشود و به عبارت ديگر : آن معنايى است كه لفظ به صورت مستقيم برآن دلالت نمىكند بلكه مقتضاى كلام و از احوال كلام است . « 1 »
گاهى نيز « مفهوم » مساوى با « مدلول » است . در اين لحاظ ، مفهوم عبارت است از آن معنايى كه لفظ برآن دلالت مىكند و از لفظ فهميده مىشود . « 2 »
از نظر برخى اصوليين « منطوق » و « مفهوم » مرادف با « دلالت مطابقى » و « دلالت التزامى » مطرح در علم منطق هستند .
اقسام مفهوم :
1 - مفهوم موافق
.
2 - مفهوم مخالف .
مفهوم موافق : معناى غير مذكورى است كه از نظر نفى و اثبات موافق معناى
هامش
( 1 ) - كشّاف اصطلاحات الفنون و العلوم : 2 / 1617 .
( 2 ) - اصول الفقه : 1 / 101 .