وَ إِذَا الْبِحارُ فُجِّرَتْ
- و در آن هنگام كه درياها به هم پيوسته شوند . » بعضى گفتهاند : معنى « فجّرت » داخل شدن بعضى از آنها در بعضى ديگر است به صورتى كه مجموع آنها به صورت درياى واحدى درآيد ، به همان گونه كه كلمه « سجّرت » را در سوره سابق به پر شدن تفسير كردهاند ، ولى مناسب با شكافتن آسمان و پراكنده شدن و فرو ريختن ستارگان تفجّر درياها است ، و خدا دانا است .
[ 4 ] سطح زمين همچون آب دريا حالت تموّج پيدا مىكند ، و سنگينيهاى زمين از درون آن خارج مىشود ، و از جمله آنها است اجساد مردگان كه پس از زنده شدن آنها به فرمان خدا ، از درون آن بيرون مىآيند و بر سطح آن قرار مىگيرند .
وَ إِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ
- و در آن هنگام كه گورها شوريده و زير و زبر شود . » گفتهاند كه : يعنى واژگون شود و ساكنان آنها بيرون آيند .
[ 5 ] در چنين محيطى ، آدمى اعمال خويش را تجسم يافته در برابر خود مشاهده مىكند ، در صورتى كه نه آسمانى بر او سايه مىافكند ، و نه كوهها او را پنهان مىكند ، و دريا و خشكيى براى امكان فرار او وجود ندارد . . . اللَّه اكبر كه وضع آدمى در آن روز چه اندازه سخت و دشوار است !
عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ
- و هر كس آگاه مىشود كه چه چيز از پيش فرستاد يا براى پس از مرگ خود بر جاى گذاشت . » گفتند : آنچه در زندگى خود از پيش فرستاد ، و آنچه پس از وفات وى بر جاى ماند همچون سنتى نيكو يا بدعتى مستمر كه پس از او ادامه يافت ، و بعضى گفتهاند : آنچه در آغاز زندگى تقديم كرد ، و آنچه بر جاى ماند و در سالهاى اخير عمر خود به تقديم آنها پرداخت . . . و اين تفسير به ذهن نزديكتر مىنمايد . و به هر صورت كه بوده باشد ، اين مسئوليتى است كه در آن روز تجسم پيدا مىكند ، پس آدمى گاه در مقابل بعضى از كارهاى بد خود متوسل به عذر و بهانههايى مىشود ، و گاه آنها را به گردن ديگران مىاندازد ، يا فراموش كند يا خود را به فراموشى مىزند و آنها را در دنيا پنهان نگاه مىدارد ، ولى آنها را در آخرت بدون كم و كاست در