روى ياد كرده كه شخص را فراوان در معرض ملامت و نصيحت قرار مىدهد ، پس اگر نصيحت آن را بپذيرد رشد مىكند و در زندگى او نقش و موقعيت ايجابى دارد ، و اگر به جلوگيرى از نداها و هشدارهاى آن ادامه دهد و به مخالفت با آن برخيزد ، از كار خوددارى مىورزد و ديگر چندان به ملامت كردن شخص براى خطاهايى كه مرتكب شده است نمىپردازد .
/ 136 هدف برنامههاى اسلام رشد و پرورش همين نفس است ، و در بسيارى از قوانين و تشريعات خود ، پهلو به پهلوى اعتماد بر عقل ، به آن اعتماد مىكند ، و بدين گونه آدمى دو محكمه پيدا مىكند : محكمه نفس لوّامه ، و محكمه آخرت . امام صادق ( ع ) گفت : « حساب خود را پيش از آن رسيدگى كنيد كه به حساب شما رسيدگى شود ، چه در قيامت پنجاه ايستگاه پس دادن حساب وجود دارد كه ايستادن در هر يك از آنها هزار سال طول مىكشد » ، « 6 » و امام سجاد ( ع ) گفت : « اى پسر آدم ! تا زمانى كه واعظى از نفس خود داشته باشى ، بر خير و صلاحى ، و انديشهاى در خصوص محاسبه ندارى » . « 7 » بدان سبب كه نفس لوّامه به ايفا كردن نقش خود در زندگى انسان برمىخيزد ، رسالتهاى الاهى و اندرزهاى بيرونى مورد قبول آن واقع مىشود ، و گرنه ، در صورتى كه عقل از كار بازمانده و ضمير مرده باشد ، هيچ اثرى از آن حاصل نمىآيد ؛ امام صادق ( ع ) گفت : « كسى كه از نفس وى واعظى براى او فراهم نشده باشد ، موعظههاى مردمان هيچ دردى از او را درمان نتوانند كرد » . « 8 » [ 3 - 4 ] و به همان گونه كه قيامت روز رستاخيز و جميع شدن استخوانها است ، نفس لوّامه نيز آيت و نشانهاى وجدانى بر قيامت است به صورتى كه مىتواند آن را همچون تصوير كوچك شدهاى از آن ديوان داورى بزرگ در نظر گرفت ، و شايد اگر انسان در روزى از روزها بنا نبود كه حساب كامل اعمال خود را پس
هامش
( 6 ) - بحار الانوار ، ج 70 ، ص 64 .
( 7 ) - همان جا .
( 8 ) - همان منبع ، ص 70 .