و قم قيام المائل الذليلِ * ما بين أيدي الملك الجليلِ « 1 »
همانطور كه در برابر يك پادشاه با جبروت مىايستى ، همان گونه خود را در پيشگاه خدا تصوّر كن و قيام نما . البته اين قيام خضوع بوده ، ولى بالاتر از آن حالت ركوع است ، و بالاتر از آن سجده است كه غايت خضوع مىباشد .
سيد بحرالعلوم مىفرمايد :
اسْجُدْ فَذاكَ غايَةُ الخُضوُعِ * للَّهِ خَيْرُ عَمَلٍ مَشْرُوعٌ « 2 »
بنابراين ، قيام عبادت و از اجزاى عبادت است ، ولى غايت خضوع نيست ، زيرا ركوع عبادتى بالاتر از آن است ، گرچه ركوع نيز غايت خضوع نيست ، بلكه سجده عبادت بالاترى بوده و غايت خضوع مىباشد . لذا ائمهء اطهار عليهم السلام ، بسيار سجده مىكردند .
3 . پاسخ صاحب المنار « 3 »
او مىگويد : عبادت نهايت خضوع نيست ، زيرا اگر كسى كه مجازاً در برابر سلطانى خضوع كرده و در واقع خضوع نيز مىباشد ، يا عاشقى كه در برابر معشوق خود نهايت خضوع را دارد ، نمىتوان گفت كه او را عبادت كرده است . هرچند مشهور است كه عبادت ، يعنى غايت خضوع .
وى مىگويد : مفهوم عبادت عبارت از خضوعى است كه از احساس عظمت خاصّى ناشى شود ، و اين احساس مربوط به خداست .
نقد نظر صاحب المنار
ما مىگوييم : استشعار عظمت از لوازم اين معناست ، ولى وقتى معناى عبادت به ذهن تبادر مىكند ، اين استشعار عظمت ايجاد نمىشود ، مانند كسى
هامش
( 1 ) . درّة النجفيه ، ص 153 .
( 2 ) . همان ، ص 132 .
( 3 ) . تفسير المنار ، متعلّق به سيّد رشيد رضا مىباشد . وى شاگرد محمد عبدهء مصرى بوده و اين تفسير ، تقريرات درس استادش در درس تفسير قرآن است . .