برهانى براى آيهء بعد
از آنچه گذشت ، نتيجه مىگيريم كه آيات گذشته برهانى است براى آيهء « إِيَّاكَ نَعبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ » يعنى حمد و ستايش براى خدايى است كه ربّالعالمين است ، رحمن و رحيم است ، و مالك يوم الدين است . پس تمام عبوديتها بايد در برابر او باشد و لذا مىفرمايد : « إِيَّاكَ نَعبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ » .
« إِيَّاكَ نَعبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ »
فقط تو را عبادت مىكنيم و فقط از تو استعانت مىجوييم .
نكتهء ادبى
اين جمله در اصل بايد به صورت « نَعبدكَ وَنَستَعينُك » مىبود ، يعنى « عبادت مىكنيم تو را و استعانت مىجوييم از تو » . ولى ملاحظه مىشود كه در آيهء شريفه بر خلاف ترتيب طبيعى آمده و ضمير متّصل « كاف » كه ضمير خطاب براى مفعول بوده و مفعول بايد بعد از فعل بيايد ، تبديل به ضمير منفصلِ « اياك » شده ، و مقدم بر فعل آمده است ، دليل آن ، قاعدهاى است در ادبيات عرب كه : « تقديم ما حقه التأخير يفيد الحصر ؛ مقدم داشتن چيزى كه حق آن مؤخر بودن است ، افاده حصر مىكند . » بنابراين ، در اين جا روشن مىشود كه عبادت منحصر در ذات مقدّس احديّت است و استعانت نيز بايد فقط از او باشد . « 1 »
معناى عبادت چيست ؟
1 . جواب زمخشرى
زمخشرى كه از بزرگان ادب و نوابغ ادبيات عرب است ، در تفسير كشاف
هامش
( 1 ) . در علم معانى ، اين را قصر صفت بر موصوف مىگويند . عبادت ( صفت ) و ذات اقدس احديت ( موصوف ) است . .