بررسى سند حديث
برخى اين روايت را صحيحه ، عدّهاى موثّقه ، تعدادى حسنه ، برخى حسن كالموثّق و بعضى نيز ضعيف دانستهاند . لذا ، بايد سند آن را به نحو اجمال بررسى نمائيم :
« محمّد بن يحيى العطار و محمّد بن الحسين » مورد توثيق هستند ؛ و در وثاقت اين دو بحثى نيست . « صفوان بن يحيى » نيز مورد وثوق است ؛ و از « صفوان بن مهران » در جلالت و وثاقت مهمتر است ؛ چرا كه از اصحاب اجماع است . امّا « محمّد بن عيسى » چنانچه مقصود « محمّد بن عيسى الاشعرى » باشد ، از عبارت نجاشى و علّامه رحمهما الله استفاده مىشود كه موثّق است و بزرگانى مانند مرحوم شهيد ثانى در مسالك تصريح به توثيق وى نمودهاند ؛ « 1 » امّا اگر مراد « محمّد بن عيسى بن عبيد بن يقطين » باشد ، برخى مانند شيخ صدوق ، استاد وى ابن وليد ، شيخ طوسى و محقّق حلّى رحمهم الله او را تضعيف نمودهاند . مرحوم شيخ طوسى در الفهرست آورده است : « محمّد بن عيسى بن عبيد اليقطينى ضعيف » ؛ « 2 » و در مقابل ، بزرگانى از رجاليين مانند كشّى رحمه الله در رجال و نجاشى رحمه الله و مرحوم علّامه در خلاصه و نيز در كتابهاى فقهى خود و مرحوم ميرداماد در رواشح و مجلسى رحمه الله در وجيزه او را توثيق نمودهاند ؛ چون منشأ تضعيف كنندگان ، كلامى است كه از ابن وليد رسيده است ، امّا اين كلام بر ضعف وى دلالت ندارد ؛ « 3 » بلكه دلالت دارد آنچه محمّد بن عيسى بن عبيد از كتب يونس نقل مىكند ، قابل اعتماد نيست . علّت اين امر آن است كه ابن وليد در اجازه روايت ، لازم مىدانست كه شيخ اجازه تمام كتاب را بر شاگرد خود قرائت كند و او نيز بفهمد . در زمان يونس ، محمد بن عيسى سنّ كمى داشته است ؛ لذا ، اجازه يونس نسبت به او اعتبارى ندارد . در هر صورت ، توثيق كنندگان به مراتب بيشتر و آشناتر به رجال هستند ، و كلام تضعيفكنندگان در مقابل آن ، خصوصاً با توضيحى كه داده شد ، اعتبارى ندارد . بنابراين « محمّد بن عيسى » چه مراد اشعرى باشد و چه عبيد بن يقطينى ، هر دو ثقه هستند .
هامش
( 1 ) . مسالك الأفهام ، ج 12 ، ص 31 .
( 2 ) . الفهرست ، ص 140 ، رقم 601 .
( 3 ) . در رابطه با وثاقت و عدم وثاقت « محمد بن عيسى بن عبيد يقطينى » تحقيق مفصلى از سوى نويسنده در جلسهء 73 درسخارج فقه به تاريخ 11 / 12 / 1389 ارائه گرديده است كه علاقمندان مىتوانند به پايگاه اطلاعرسانى . . مراجعه كرده و مطالب فوق را دريافت دارند .