شرح
فرع اوّل : كفايت شهادت مطلق
در مقام شهادت ، علاوه بر ذكر رؤيت ايلاج و دخول « كالميل في المكحلة » ، بيان خصوصيّات زمان و مكان و غير آن لازم نبوده و مطلق شهادت به زنا كفايت مىكند . هيچ يك از فقها به لزوم بيان خصوصيّات فتوا ندادهاند ؛ هرچند عبارت مرحوم محقّق موهم لزوم ذكر خصوصيّات است ؛ چراكه فرموده : « ولابدّ في شهادتهم من ذكر المشاهدة للولوج كالميل في المكحلة من غير عقد ولا ملك ولا شبهة » « 1 » ولى با دقّت ، از كلام ايشان نيز استفاده مىشود كه در مقام بيان اين مطلب نيست . دليل ديگر رواياتى است كه در گذشته به طور مفصّل به آن اشاره شد . در هيچ يك از آنها ، ذكرى از بيان قيود و خصوصيّات نيست ؛ به ويژه اين روايت : قال أبوعبداللَّه عليه السلام : لا يرجم الرجل والمرأة حتّى يشهد عليهما أربعة شهداء على الجماع والإيلاج والإدخال كالميل في المكحلة . « 2 » امام صادق عليه السلام فرمود : مسأله حدّ در صورتى مترتّب مىشود كه چهار شاهد زنا را به رؤيت شهادت دهند . در اين روايت ، قيد مكان و زمان و اينكه مزنىّ بها كيست ، ديده نمىشود ، بقيّه روايات اين باب هم فقط بر مشاهده دلالت داشت . دليل عمدهاى كه به آن اعتماد مىكنيم - و در كلمات ديگران آن را نديدهايم - اين است كه اگر ذكر خصوصيّات لازم باشد ، به بىنهايت مىرسد و امكان ذكر آنها نيست ؛ زيرا ، اگر براى زمان يا مكان ويژگى باشد ، چرا براى ساعت ، دقيقه ، ثانيه در زمان و يا نقطه ، اتاق و مانند آن در مكان لازم نباشد ؟ چرا بيان خصوصيّت لباس مرد يا جهت او از نظر شرق و غرب ، حالات او مثل خندان ، متأثّر ، با هيبت يا بدون آن و امثال آن نياز نباشد ؟ از اينرو ، نهتنها ذكر همهى خصوصيّات لازم نيست ، بلكه امكان ندارد ؛ و اين خود ، شاهدى است بر عدم دخالت ذكر قيود در اثبات حدّ . پس ، همين مقدار كه شهادت دهند زيد را با زنى ديديم كه با او مانند ميل در سرمهدان نزديكى مىكرد ، كافى است .هامش
( 1 ) . شرايع الاسلام ، ج 4 ، ص 935 .
( 2 ) . وسائل الشيعة ، ج 18 ، ص 371 ، باب 12 از ابواب حدّ زنا ، ح 4 .