جوابى چنين داشته باشد : سنّت از بين رفتن امتهاى گذشته قائم بر اين اساس است كه امت تازه جايگزين شده ، به سبب نزديك بودن با فطرت آفريدگى و آلوده نبودنش به تباهى و انحراف ، از امتى كه برافتاده بهتر و برتر بوده باشد . خدا قوم نوح را هلاك كرد ، و زمين را از فساد و انحراف ايشان پاك ساخت ، و پس از آن قومى صالح را پديد آورد ( كه از نسل نجات يافتگان در سفينهء نوح بودند ) ، سپس فرعون و قوم او را هلاك كرد و سرزمينهاى ايشان در تصرف بنى اسراييل درآمد كه امتى مؤمن بودند . . . و بدين گونه آفريدهء خدا جز صالح و شايسته نيست ، چنان كه خود او سبحانه و تعالى گفته است :
لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ
.
«
وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ
- و چيزى نمىتواند بر ما پيشى گيرد . » هيچ كس ما را عاجز نتواند كرد ، و در كار آفرينش هيچ درماندگى نخواهيم داشت ، / 382 و آموزگار ما تجربه آموختن از هيچ كس نيست و نيازى به شريك و معين نداريم ، سبحان اللَّه . . . ولى حكمت او مقتضى مهلت دادن است . و شيخ الطائفة با اشارهء به اين بخش از آيه چنين گفته است : گفتهء خدا در اين آيه عطف بر جواب قسم و معناى آن چنين است : آن كفار مىخواستند كارى كنند و به صورتى پيش افتند كه عذاب به ايشان نرسد ، ولى به اين پيشى گرفتن دست نيافتند و عقاب از آنان عقب نماند و معنى آيه چنين مىشود : ما با فوت شدن عقابمان از ايشان از آنان عقب نمانديم . « 74 » و از كلمه معنى غلبه و پيروزى احساس مىشود ، بدان سبب كه هر كس در مسابقه وارد شود و ديگران بر او پيشى گيرند ، مغلوب است ، و خداوند متعال برتر از آن است كه كسى بر او پيروز شود و او بر هر چيز توانا است . « 75 » در آيه
نُبَدِّلَ خَيْراً مِنْهُمْ
مايهء اختلاف در چگونگى بدل كردن شده است ، پس به قولى : با هلاك كردن ايشان و آفريدن جز ايشان ، و به قولى ديگر :
به اين كه خداوند متعال رسول ايشان را عوض كند ، و آنان را كه تكذيب مىكردند و
هامش
( 74 ) - التبيان ، ج 10 ، ص 129 .
( 75 ) - در سورة النجم و جاهاى ديگر از معنى ( لا اقسم ) سخن گفتهايم و به آنجا رجوع كنيد .