كه بسيارى از عقايد كافران و ايستارهاى گمراه ايشان و همچنين كارهاى بدشان مبتنى بر انكار آخرت ( وعدهء خدا ) بود ، و تو گويى انكار آخرت مىتوانسته است وسيلهاى براى دست يافتن ايشان به پندارها و ادّعايشان بوده باشد .
دوم : ادّعا به معنى مبالغهء در دعا و خواندن ، و بدين گونه به ايشان از جانب خدا گفته مىشد كه اين ساعت همان وعدهاى است كه شما به آن كافريد و خواستار آنيد كه هر چه سريعتر وقوع پيدا كند . و اين خبر از دامنهء انكار و استبعاد ايشان نسبت به ساعت مىدهد .
اين « قيل » و امثال آن عذابى نفسى در كنار عذاب مادّى است ، كه گاه اثرش از آن شديدتر است ، از آن روى كه مشتمل بر سرزنش و استهزا و مايه پيدا شدن حسرت در جانهاى ايشان است .
[ 28 ] و پس از سخن گفتن دربارهء آخرت ، خداوند به فرستادهء خويش فرمان مىدهد كه براى كافران به صورت خاص و براى باقى مردمان / 181 به صورت عام ، مجموعهاى از بينشها و ملاحظات را بيان كند كه تأثيرى مهم در ايمان انسان و واقعيت آن در زندگى دارد .
«
قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَهْلَكَنِيَ اللَّهُ وَ مَنْ مَعِيَ أَوْ رَحِمَنا
- بگو چگونه تصوّر مىكنيد كه اگر خدا مرا و كسانى را كه با منند هلاك كند يا مشمول رحمت خويش قرار دهد . » براى هلاك در قرآن دو معنى است كه : يكى از آنها مرگ و فنا است ، چنان كه خدا در قرآن مىگويد :
وَ لَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ فَما زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا
، « 55 » و ديگرى مردن همراه با ديدن عذاب و ناراحتى ، همچون در اين گفتهء خداى تعالى :
وَ ما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَ أَهْلُها ظالِمُونَ
، « 56 » و اين آيه ما را به حقايق آينده متوجه مىسازد :
هامش
( 55 ) - غافر / 34 .
( 56 ) - القصص / 59 .