محياهم و مماتهم سواء ، فقدّم الخبر على الابتداء . ميگويد بر هامسانى « 1 » است زندگانى و مردن ايشان و ضمير با هر دو فريق شود ، اى المؤمن مؤمن محياه و مماته يعنى فى الدنيا و الآخرة ، و الكافر كافر فى الدنيا و الآخرة . مؤمن را در ايمان ، زندگانى و مرگى يكسان ، يعنى در عقبى هم چنان مؤمن است كه در دنيا و كافر كافر است هم در دنيا و هم در عقبى .
خبر درست است كه مصطفى ( ص ) در مسجد شد و اصحاب صفه ديد فرمود ،
المحيا محياكم و الممات مماتكم .
ثم قال :
ساءَ ما يَحْكُمُونَ
اى بئس ما يقضون لانفسهم .
وَ خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ
اى - بالعدل فلا يقتضى التساوى بين الفريقين . و قيل - بالحق يعنى - للحق ، اى - لم يخلقه عبثا لكن للجزاء ، ثم بيّنه ، فقال :
وَ لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ
من خير او شر ،
وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ
اى - لا ينقص من حسناتهم و لا يزاد على سيآتهم .
أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ
فيه تقديم و تأخير ، تقديره ، ا فرأيت من اتخذ هواه الهه ، كقول الشاعر :
كما جعل الزناء فريضة الرجم يعنى كما جعل الرجم فريضة الزناء . قال ابن عباس : ليس بين السماء و الارض إله يعبد ابغض الى اللَّه من هوى متّبع . و
فى الخبر عن رسول اللَّه : ثلث مهلكات :
شحّ مطاع و هوى متّبع و اعجاب المرء برأيه .
و قال الحسن و قتاده : ذلك الكافر اتّخذ دينه ما يهويه فلا يهوى شيئا الا ركبه من غير زاجر ، لانه لا يؤمن باللّه و لا يخافه و لا يحرّم ما حرّم اللَّه . و قيل - اتخذ دينه بهواه و ايثاره لا بالادلة و البراهين .
و قال سعيد بن جبير - كانت العرب ، يعبدون الحجارة و الذهب و الفضة ، فاذا وجدوا شيئا احسن من الاول ، رموه و كسروه و عبدوا ما هو احسن ، و قال الشعبى انما سمى الهوى لانه يهوى بصاحبه فى النار ،
وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ
عن الايمان : ،
عَلى عِلْمٍ
منه بعاقبة امره و قيل - على ما سبق فى علمه انه ضالّ قبل ان يخلقه ،
وَ خَتَمَ
اى - طبع
هامش
( 1 ) در نسخهء ج : بر همسانى