پاداش بدى نيكى كردندى ، امانت گزاردندى و رحم پيوستندى ، نماز بوقت خويش گزاردندى و بوفاء عهدها باز آمدندى تا ربّ العزّه ايشان را بصلاح و سداد بداشت و بنام نيكو از دنيا بيرون برد و ما را بجاى ايشان نشاند .
أَ فَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا
الآية . . از اينجا تا آخر سوره وصف الحال و ذكر سرانجام دو گروه است : گروهى بيگانگان كه آيات عجايب حكمت حق شنيدند و بدايع اسرار فطرت وى در كار موسى و خضر و در بيان قصّهء ذو القرنين و آن را منكر شدند ، نه سمع صواب شنو داشتند نه ديدهء عبرت بين نه دل روشن ، تا حق تعالى را دريافتندى و پيغام را تصديق كردندى ، نه توفيق رفيق بود و نه هدايت را عنايت بود لا جرم حاصل كار ايشان و سرانجام روزگار ايشان اين بود كه ربّ العالمين گفت :
إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ لِلْكافِرِينَ نُزُلًا
. . .
ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً
توجّه عليهم التّكليف و لكن لم يساعدهم التّوفيق و التّعريف و كانوا كما قيل :
احسنت ظنّك بالايّام اذ حسنت * و لم تخف سوء ما يأتى به القدر
و سالمتك اللّيالى فاعتبرت « 1 » بها * و عند صفو اللّيالى يحدث الكدر
گروهى ديگر مؤمنانند كه عجائب آيات حكمت و رايات قدرت حق از روى عنايت و هدايت بر دلهاى ايشان كشف كردند آن را بجان و دل پذيرفتند و گردن نهادند و حلقهء بندگى در گوش فرمان كردند تا ربّ العزّه ايشان را تشريف داد و به اين اكرام و اعزاز مخصوص گردانيد كه :
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ كانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا
لهم جنان معجّلة سرّا بسرّ و جنان مؤجّلة جهرا بجهر ، اليوم جنان الوصل و غدا جنان الفضل ، اليوم جنان العرفان و غدا جنان الرّضوان - ميگويد مؤمنان و نيك مردان فردا كه در بهشت آيند ايشان را به منزل خاص فرود آرند و هم در وقت ايشان را نزل دهند ، نبينى كسى كه مهمان عزيز بوى فرو آيد تا آن گه كه با وى نشيند و خلوت سازد نخست او را نزلى فرمايد ، همچنين ربّ العالمين در ابتداء آيت حديث نزل كرد و ذكر لقا و
هامش
( 1 ) - نسخهء ج : فاغتررت .