عهد نكرد بر سر عهد خويش است و هر كه خود عهد نداشت ، از مشركان پنجاه روز وى را زمانست ، يعنى از دهم ذى الحجه تا آخر محرم ، و گفتهاند ابتداء چهار ماه بيستم ذى القعده بود و در اين سال درين روز حج نبود به حكم جاهليّت و ديگر سال حجة الوداع بود هم ذى الحجة چنان كه امروز است .
وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ
اى - و ان اجّلتم هذه الاربعة الاشهر فلن تفوتوا اللَّه ،
وَ أَنَّ اللَّهَ
اى - و اعلموا ان اللَّه مخزى الكافرين مذلهم بالقتل و الاسر .
زجاج گفت : كه اين از خداى تعالى ضمان است كه مؤمنانرا بر كافران نصرت دهد .
وَ أَذانٌ
، اين عطف بر برائة است ، اى - و اعلام
مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ
يعنى - الى العرب ،
يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ
روز عيد نحر است ، بقول جماعتى صحابه چون عمر و على و ابن عباس و ابو هريره و خلقى از تابعين ، و بقول بعضى روز عرفه است . و حج اكبر وقوف است بعرفه و حج اصغر عمره و اجماع است كه هر كه وقوف بعرفه ازو فائت شد حج از وى فائت شد ، و قيل - الحج الاكبر القران و الاصغر الافراد . قومى گفتند : آن روز را حج اكبر نام كردند از بهر آن كه عيدهاى اهل ملك ترسايان و جهودان و گبران در آن روز همه بهم آمده بود و اين قول پسنديده نيست كه در آن تعظيم و آئين كفر و كافران است و اين روا نيست و از حج اكبر درين هيچ چيز نيست . قومى گفتند حج اكبر آن روز بود و بس ، يعنى - اكبر من سائر الحج لما جرى فيه ما هو اعزاز للاسلام و اذلال من الشّرك . و قيل -
يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ
اى - حين الحج ايامه كلّها كما يقال : يوم الجمل و يوم صفّين و يوم بغاث يراد به الحين و الزمان لان كلّ حرب من هذه الحروب دامت ايّاما كثيرة .
أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
اى - من عهودهم ،
وَ رَسُولِهِ
اى - هو و رسوله .
رب العالمين درين آيت مصطفى را فرمود تا مشركان عرب را خبر دهد در روز حج اكبر كه خداى از ايشان بيزار است و رسول وى ، و اين آن بود كه على ع را بفرستاد بموسم سنة تسع ، تا از اول سورهء برائة ده آيت و بقولى هشده و بقولى چهل و بقولى همهء سوره بر ايشان خواند ، و مصطفى ص گفت :
« لا يبلغ عنّى الّا رجل منى »
و صاحب موسم آن سال ابو بكر بود . چون على ع در رسيد ، گفت :
اميرا جئت ام مامورا .