و بر حيا و شرم زيستن . گفتا : و نشان شقاوت بر عكس اين پنج چيز است : قساوة القلب ، و جمود العين ، و الرغبة فى الدّنيا ، و طول الامل ، و قلّة الحياء .
فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ
در كلّ عالم و در فرزند آدم كرا سزد كه چنين خطاب عظيم با وى كنند ، كه :
فَاسْتَقِمْ
؟ و خود در كدام حوصله گنجد مگر حوصلهء محمد عربى كه بالطاف كرم آراسته ، و بانوار شهود افروخته ، و بتأييد رسالت مؤيد گردانيده ، و آن گه ربطه عصمت و تثبيت بر دل وى بسته ، كه
لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ
و آن گه بر بساط انبساط نشسته ، و در خلوت
أَوْ أَدْنى
از حق شنيده ، و آيات كبرى ديده ، و اگر نه اين قوّت و كرامت و الطاف عنايت بودى ، طاقت كشش بار عزت
فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ
نداشتى ، نبينى كه چون اين خطاب از درگاه نبوت بامت پيوست و دانست كه ايشان هرگز بكمال استقامت نرسند ، از نتاوست « 1 » ايشان با آن خبر داد و عذر ايشان بنهاد ، گفت : استقيموا و لن تحصوا ، اى - لن تطيقوا الاستقامة التي امرت بها . و قال ابو على الجوزجانى : كن طالب الاستقامة ، لا طالب الكرامة ، فان نفسك متحركة فى طلب الكرامة ، و ربك تعالى يطلب منك الاستقامة .
و معنى استقامت هموار بودن است بىتلون ، هر كه از مقام تلوين بهيئت تمكين رسد مقام استقامت او را درست گردد ، و اين استقامت هم در فعل بايد هم در خلق . در فعل آنست كه ظاهر بر موافقت دارى و باطن در مخالصت . و در خلق آنست كه اگر جفا شنوى ، عذر دهى ، و اگر اذى نمايند ، شكر كنى . و يقال : استقامة النفوس فى نفى الزلة ، و استقامة القلوب بنفى الغفلة ، و استقامة الارواح بنفى الملاحظة ،
وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ
اوقات و ساعات شبانروز كه نام زد كردهاند از بهر اوراد و اذكار و نظر اعتبار كردهاند ، تا بنده روزگار و اوقات خويش لا بل ساعات و انفاس خويش مستغرق دارد و هر وقتى را وردى ساخته دارد و بداند كه واردات الهى در اوراد بندگى بسته ، هر كه را ورد طاعات بيشتر ، او را واردات مكاشفات قوىتر و تمامتر ، پس بنده بايد كه اوقات خويش بخشيده دارد بر دو قسم ، قسمى تذكر زبان و عبادت اركان ، و قسمى تفكر دل و مراقبت جان ، تا اين كرامت ثناء حقّ بوى رسد
هامش
( 1 ) - بى طاقتى ( ج ) .