ميگويد : اگر هر چه در زمين ملك كافر بود خواهد كه خويشتن را به آن باز خرد روز قيامت ، و فداى عذاب خويش كند ، لكن ندا از وى نپذيرند و عذاب از وى باز نگيرند .
وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ
اى - اظهروها
لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ
پشيمانى ظاهر كنند آن روز لكن پشيمانى سود ندارد و به كار نيايد . و قيل :
أَسَرُّوا النَّدامَةَ
اى - كتموا النّدامة يعنى - الرّوساء من السفلة الّذين اضلّوهم
وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ
اى - بين السفلة و بين الرّؤساء
بِالْقِسْطِ
بالعدل فيجازى كلّ على صنعه . ميگويد : مهتران و سروران كفره كه سفلهء خود را بى راه كرده بودند و ايشان را بر كفر داشته ، آن روز پشيمان شوند از كرد و گفت خويش ، امّا آن پشيمانى از سفلهء خود پنهان ميدارند و ظاهر نكنند تا ربّ العزة ميان ايشان حكم كند و كار بر گزارد بعدل و راستى ، و هر كس را آنچه سزاى وى است از پاداش بوى دهد
وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ
اين آيت را حكم تكرار نيست كه آنچه اوّل گفت در شأن قومى است و اين در حق قومى ديگر . و گفتهاند : اين قضاء آنست كه دوزخيان را از بهشتيان جدا كنند ، بهشتيان را ببهشت فرستند و دوزخيان را بدوزخ ، و بر كس از ايشان ستم نكنند .
أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
فلا مانع من عذابه و لا يقبل فداء
أَلا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ
وعده و وعيده كائنان لا خلف فيهما
وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ
البعث
هُوَ يُحيِي
للبعث
وَ يُمِيتُ
فى الدّنيا
وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
فى الآخرة
النوبة الثالثة
قوله تعالى :
وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ
مستمعان مختلفاند و درجات ايشان بر تفاوت ، يكى بطبع شنيد به گوش سر خفته بود سماع او را بيدار كرد تا از غم بياسود ، يكى به حال شنيد به گوش دل آرميده بود سماع او را در حركت آورد تا او را نسيم انس دميد ، يكى به حق شنيد با نفسى مرده و دلى تشنه و نفسى سوخته يادگار ازلى رسيده و جان به مهر آسوده و سرّ از محبّت ممتلى گشته . بو سهل صعلوكى گفت : مستمع در سماع ميان استتار و تجلّى است . استتار حقّ مبتديان است ، و نشان نظر رحمت در كار مردان ، كه از ضعف و عجز طاقت مكاشفت سلطان حقيقت ندارند . و