بصيرت دل و بينايى سر ندارند پس همچون نابيناياناند كه خود باصل هيچ مىنبينند .
درين دو آيت بيان است كه سمع را بر بصر فضل است گوش را بر چشم افزونى است در شرف ، كه عقل را ور سمع بست و نظر بر « 1 » چشم بست . و گفتهاند : بصر در قرآن بر سه وجه است : يكى ديدار دل است و بصيرت سر چنان كه درين آيت گفت :
وَ لَوْ كانُوا لا يُبْصِرُونَ
يعنى الهدى بالقلوب ، و در سورة الملائكة گفت :
وَ ما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَ الْبَصِيرُ
يعنى بصير القلب بالايمان و هو المؤمن . و در سورة الاعراف گفت :
وَ تَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَ هُمْ لا يُبْصِرُونَ
يعنى بالقلوب . ديگر ديدار چشم است چنان كه گفت :
فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً
اى بصيرا بالعينين . و در سورة يوسف گفت :
فَارْتَدَّ بَصِيراً
يعنى بالعينين . و در سورة ق گفت :
فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ
يعنى بالعينين . وجه سيوم بصيرت حجّت است چنان كه در سورة طه گفت :
وَ قَدْ كُنْتُ بَصِيراً
يعنى بالحجة فى الدّنيا .
قوله :
إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً
لانّه يتصرّف فى ملكه و هو فى جميع افعاله « 2 » متفضّل او عادل
وَ لكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
بالكفر و المعصية و فعلهم ما ليس لهم ان يفعلوا و الظّلم ما ليس للفاعل ان يفعله . ميگويد : اللَّه بر هيچ كس ظلم نكند و فعل وى به هيچ وجه ظلم نيست كه جز تصرف در ملك خود نيست اگر بنوازد فضل است و او را سزاست ، و اگر براند عدل است و او را رواست . اما بندگان بر خود ظلم كردند كه كفر و شرك آوردند و آن كردند كه ايشان را نرسد و نه سزاست كه كنند . قرائت حمزه و كسايى و لكن بتخفيف ، الناس برفع و معنى همانست .
وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ
روز قيامت مؤمن از پس شادى و امن و راحت كه بيند ، بودن خويش در دنيا و در برزخ چنان فراموش كند كه پندارد كه يك ساعت بيش نبودست و كافر از اندوه و بيم و نوميدى كه به او رسد و بيند چنان داند كه در دنيا و برزخ يك ساعت بيش نبودست مؤمن در شادى همهء « 3 » اندوهان « 4 » فراموش كند و كافر در غم همهء شاديها فراموش كند .
هامش
( 1 ) ور ( الف )
( 2 ) احواله ( الف )
( 3 ) هم ( الف )
( 4 ) اندهان ( الف )