النوبة الثالثة
قوله تعالى :
وَ جاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ . . .
الاية - دو گروه بغزاء تبوك نرفتند : گروهى منافقان و گروهى مؤمنان اما منافقان ظاهر بخلاف باطن نهادند رب العالمين گفت :
قُلْ لا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ
گوى عذر دروغ منهيد و بهانهء باطل مياريد كه از شما راستى نيايد . آن كس كه در ازل كژ آفريدند راست كى گويد ؟ ! حبلى گسسته چه بار كشد ، چراغى كشته چه روشنايى دهد ، صريع القدرة لا ينعشه الجهد و الحيلة . ديگر گروه مؤمناناند ، عنايتيان حضرت و برداشتگان لطف رب العالمين ، ايشان را خود با عذر دادن نگذاشت ايشان را نيابت بداشت و عذر بنهاد كه
لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ
برين ضعيفان پيران فرو ريخته و درويشان شكسته ، هيچ حرج نيست و نشستن ايشان بعذر ناتوانى ، آن را تبعهاى يا تبعتى نيست ، اعتقاد ايشان آنست كه اگر قدرت بودى ايشان را و ساز و توان بيرون شدن بصحبت رسول ، آن را غنيمت شمردنديد و بذل جان در سبيل خدا بر ايشان آسان بوديد ، رب العالمين آن اعتقاد و صفاء دل ايشان بپسنديد و بر ضعف و عجز ايشان رحمت كرد و ايشان را عذر بنهاد امّا به شرط آنكه نصيحت و نيك خواهى باز نگيرند خداى را و رسول را . نصيحت مر خداى را آنست كه در وى براستى و پاكى سخن گويى و از هر چه ناسزاست او را مقدس و منزه دانى . و در راه معاملت باندازهء طاقت ، از روى تعظيم ، او را عبادت كنى و خلق را به دين وى ارشاد كنى و آلاء و نعماء وى به ياد ايشان دهى ، چنان كه ميگويد ، جل جلاله :
وَ ذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ
و نصيحت رسول خداى ص آنست كه مر او را بدل دوست دارى و طاعت وى فرض دانى و بگفتار و كردار و مال ، نصرت دين وى كنى و صحابه و اهل بيت وى دوست دارى و سنت وى بطلب زنده گردانى ، مصطفى ص گفت :
« من احيا سنتى فقد احبّنى و من احبّنى كان معى فى الجنة »
قوله :
ما عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ . . .
- بر محسنان از لائمه و عتاب هيچ راهى نماند ، كه احسان ايشان ، راه هر عتابى بايشان فرو بست ، احسان چيست ، مصطفى ص گفت :
( ان تعبد اللَّه كانك تراه فان لم تكن تراه فانه يراك )
اين حديث اشارتست