اسماؤه ، و تعالت صفاته ، درين آيت مبانى خدمت و معالم معاملت و حقائق معرفت جمع كرد ، و مؤمنان را از پسنديدهء اخلاق آگاه كرد ، و نيكو پرستيدن خود و نيكو زيستن با خلق ايشان را تلقين كرد ، و بشناخت اسباب رضاء خود گرامى كرد . و اين آيت از جوامع الكلم است كه مصطفى ( ص ) گفته :
« بعثت بجوامع الكلم ، و اختصر لى العلم اختصارا » .
و در قرآن ازين نمط فراوان است . يكى از آن باز گويم :
إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ الَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ
. آيتى بدين كوتاهى نگر كه در زير آن چند است ازين معانى .
هر چه نواخت است از اكرام و افضال حق جل جلاله مر بنده را ، همه در زير آنست كه :
إِنَّ اللَّهَ مَعَ
، و هر چه خدمت است از انواع عبادت و ابواب معاملت كه بنده كند اللَّه را همه در زير اين شود كه اتقوا ، و هر چه حقوق خلق است بر يكديگر در فنون معاملات همه در زير اين است كه محسنون . همچنين هر چه اركان دين است و وجوه شريعت و ، ابواب حقيقت در زير اين كلمات است كه :
أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَ أَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَ ادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ
. معنى قسط داد است ، ميگويد : اللَّه مرا بداد ميفرمايد ، يعنى در معاملات هم با حق و هم با خلق و هم با نفس ، با حق در امر و نهى به كار داشتن و در همه حال بقضاء وى رضا دادن ، و با خلق بخلق زيستن ، و در وجوه معاملات انصاف ايشان دادن و انصاف خود نخواستن ، و با نفس مخالف بودن ، و او را در ميدان مجاهدات و رياضات كشيدن ، و در شهوات و راحات به روى بستن . و نظير اين آيت در قرآن آنست كه گفت جل جلاله :
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ
. ميگويد :
اللَّه بعدل ميفرمايد و باحسان ، عدل انصاف است ، و احسان ايثار است . عدل آنست كه چنان كنى كه با تو كردند ، و احسان آنست كه به از آن كنى كه با تو كردند . عدل آنست كه از واجب بنكاهى ، و مكافات فرو نگذارى ، و آن عقوبت نيفزايى و آنچه نتواند بود