دويست و شش آيت است ، و سه هزار و هشتصد و بيست و پنج كلمه ، و سيزده هزار و هشتصد و هفتاد و هفت حرف . جمله به مكه فرو آمد بروايت جويبر از ضحاك . مقاتل گفت :
مگر پنج آيت كه در مدنيات شمرند :
وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ
تا به آخر پنج آيت . گفت :
اين پنج آيت به مدينه فرو آمد باقى همه به مكّه فرو آمد .
و درين سورة منسوخ نيست مگر يك آيت ، و هى قوله تعالى :
خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ
. گفتهاند كه : اول اين آيت منسوخ است ، و ميانهء آيت محكم ، و آخر آيت منسوخ . اول گفت :
خُذِ الْعَفْوَ
يعنى الفضل من اموالهم ، و اين آن بود كه در ابتداء اسلام كسى كه صاحب مال بود ، هزار درم از بهر خويش بنهادى ، يا ثلث مال ، و باقى به صدقه دادى . و اگر صاحب ضياع و زرع بودى ، يك ساله نفقهء خود و عيال بنهادى ، و باقى به صدقه دادى . اگر پيشه ور بودى ، قوت يك روزه بنهادى ، و باقى به صدقه دادى . پس زكات فرض آن را منسوخ كرد . و ميانهء آيت ،
« وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ »
يعنى بالمعروف ، اين محكم است ،
وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ
منسوخ است بآيت سيف .
المص
- نامى است از نامهاى قرآن بقول حسن . آن گه گفت :
كِتابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ
تا معلوم شود كه نام قرآن است . ميگويد : قرآن نامهاى است فرو فرستاده به تو . ابن عباس گفت : انا اللَّه الصادق . بروايتى ديگر هم از وى : انا اللَّه افصل . زيد بن على گفت : انا اللَّه الفاصل . عكرمه گفت : انا اللَّه اعلم و أصدق . عطاء بن ابى رباح گفت :
ثنائى است كه اللَّه بر خويشتن كرد بسزاى خويش و به قدر خويش . ابن عباس گفت :
سوگند است كه اللَّه ياد كرد بنام خويش و صفت خويش . قومى گفتند : معنى اين همانست كه گفت :
أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ
؟ و شرح اين كلمات در صدر سورة البقره مستوفى رفت .
كِتابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ
- اى : هذا كتاب انزل اليك ،
فَلا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ
اى شك منه ، اى من الكتاب أنه من اللَّه . نگر كه به گمان نباشى كه اين كتاب