وَ آتُوا حَقَّهُ
- اين « ها » با زرع شود ، و با نخيل شود ، و با اللَّه شود .
يَوْمَ حَصادِهِ
نافع و ابن كثير و حمزه و كسايى بكسر « حا » خوانند ، و باقى بفتح خوانند ، و معنى هر دو يكسانست . ميگويد : حق آن زرع و آن ميوه بدهيد ، آن روز كه درويد .
علما را خلاف است كه اين حق كدام است . ابن عمر و ابو الدرداء و سعيد جبير و ابو العاليه و مجاهد و عطا گفتند : صدقهاى است بيرون از زكات مفروضه ، كه روز دروان « 1 » بدرويشان دهند . شعبى گفت : دستهاى است از آن دروده كه بدرويش دهند ، و قيل :
هو التقاط السنبل ، و فيه
روى عن النبى ( ص ) ، قال : « ما سقط من السنبل » .
مجاهد گفت : كانوا يعلقون العذق عند الصرام ، فيأكل منه الضعيف و من مرّ .
اما ابن عباس و انس مالك و محمد حنفيه و جابر زيد و سعيد مسيب و طاوس و قتاده و ضحاك ميگويند : «
وَ آتُوا حَقَّهُ »
اين حق زكات مفروضه است ، و شافعى و فقها اين قول اختيار كردهاند ، و گفتند معنى آنست كه : اعطوا زكاته حين ادراكه ، و هو اكمل ما يكون من احواله ، و يقال : حين كيله . سدى گفت و نخعى و جماعتى كه : اين سورة الانعام مكى است ، و فرض زكات بمدينه فرو آمد كه يعنى اين صدقهاى بود پيش از نزول زكات ، پس عشر و نصف العشر كه فرضيت آن بمدينه فرو آمد ، آن را منسوخ كرد . ابن عباس گفت : نسخت الزكاة كل نفقة فى القرآن .
وَ لا تُسْرِفُوا
- اى : و لا تعطوا كله . اين در شأن ثابت قيس بن شماس فرو آمد ، كه وى را پانصد خرمابنان بود ، پربار رسيده . چون اين آيت فرو آمد كه :
وَ آتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ
، و مردمان را ديد كه هر كس صدقهاى ميكرد ، وى رفت و آن همه بيك روز بدرويشان داد ، و از بهر عيال خود هيچ چيز « 2 » بنگذاشت ، رب العزة گفت :
وَ لا تُسْرِفُوا
همه بدرويش مدهيد ، كه عيال خود بىكام بگذاريد . ابدأ به من تعول ، نخست
هامش
( 1 ) - الف : درودان .
( 2 ) - ج : هيچيز .