تقدير و ترتيب ، و جنّات بستانها است كه در آن درخت بود ، و الجنة ما جنّ اى منع ، و المنع على ضربين مانع فى الخلقة بحائط و نحوه ، و مانع بالملك الخاص لصاحبه .
مَعْرُوشاتٍ
ما كان لها عروش كالسقوف . ضحاك گفت : اين درخت انگور است كه بعضى از آن بر دارند از زمين ، و آن را جفته كنند ، و بعضى از آن هم بر زمين بگذارند ، و بر ندارند . اينست معنى معروشات و غير معروشات . ابن عباس گفت : معروشات آنست كه :
درخت آن بر زمين منبسط گردد ، و ناچار آن را عرشى و سقفى بايد ، تا از زمين برگرفته شود ، و غير معروشات آن درختان است كه بر اصول و ساق خويش استوار بايستد « 1 » چون خرما بنان و امثال آن از انواع درختان . وجهى ديگر بعيد گفتهاند كه : معروشات آنست كه آدمى كارد و روياند ، و غير معروشات آنست كه در بيابان و كوهان خود رست بود ، و قيل :
المعروشات ما حولها حائط ، و غير المعروشات مالا حائط حولها .
وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ
- يعنى انشأ النخل و الزرع ، فأفردهما و هما داخلان فى الجنات ، لما فيهما من الفضيلة .
مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ
- يعنى حمله و طعمه . سماه اكلا ، لأنه يؤكل . ميگويد : طعم آن ميوهها مختلف است بعضى نيكوتر و خوشتر ، و بعضى فروتر و دونتر ، و بعضى ترش ، بعضى شيرين ، بعضى تلخ ، بعضى خوش ، فكلّ نوع من الثمر له طعم غير طعم النوع الآخر ، و كلّ حبّ من حبوب الزرع له طعم غير طعم الآخر .
وَ الزَّيْتُونَ وَ الرُّمَّانَ
- افردهما لما فى الزيتون من المنفعة و الاقوات ، و ما فى الرمان من فضيلة اللذاذة فى الطعم . متشابها فى اللون ، غير متشابه فى الطعم ، متشابها فى الطعم ، غير متشابه فى اللون . دو انار برنگ يكى ، و بطعم نه ، دو انار بطعم يكى ، و برنگ نه .
كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ
حين يكون غضا هذه رخصة للمالك ان يأكل عند ادراكه قبل اخراج حق اللَّه منه .
هامش
( 1 ) - ج : بئيستد .