قُلْ
يا محمد للنصارى :
أَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً
؟ يعنى المسيح . ترسايان را ميگويد كه : چه پرستيد عيسى را ! كه در وى ضرر و نفع نيست ، نه در دنيا و نه در آخرت ، اگر نپرستيد شما را گزندى نتواند ، و اگر پرستيد سودى بر شما نتواند ،
وَ اللَّهُ هُوَ السَّمِيعُ
لمقالتهم فى عيسى و أمّه ،
الْعَلِيمُ
بفعالهم .
قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ
- غلو در دين آنست كه از اقتصار در گذرند ، ما بين طرفى القصد مذموم . افراط چون تفريط است هر دو نكوهيده .
غَيْرَ الْحَقِّ
معنى آنست كه لا تسلكوا غير القصد ، در راه ميانجى رويد نه از سزا دون و نه از اندازه افزون . غاليان در دين سه قوماند : ترسايان در كار عيسى ( ع ) ، و رافضيان در كار على ( ع ) ، و خوارج در كار تشديد . رافضيان در غلو ملحقاند بترسايان ، و موسوسان در طهارت و در نماز در نمطىاند از سيرت خوارج .
وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ
- الاهواء هى المذاهب التي تدعوا اليها الشهوة دون الحجة ، و در قرآن چند جايگه ذكر اتباع اهواء است هم بر سبيل ذمّ ، و ذلك فى قوله تعالى :
وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ
،
وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَتَرْدى
،
وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى
.
وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ
- قوم اينجا « 1 » پدران و اسلاف ايشاناند ، ميگويد : بر پى هواء پدران خويش مرويد ، كه بيراه شدند ، و ديگران را بيراه كردند ، و اين پدران و اسلاف ايشان سه فرقت بودند از ترسايان نسطوريان و يعقوبيان و ملكائيان . قومى گفتند كه : عيسى اوست . قومى گفتند كه : پسر اوست .
قومى گفتند كه : انباز اوست ، و هر چند كه همه كافران در ضلالت و گمراهىاند ، امّا ترسايان را على الخصوص دو ضلالت گفت :
قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا كَثِيراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ
هامش
( 1 ) - نسخهء الف : ايدر .