دسترس او بيرون است و يا موانعى در تلاش و استفاده از استعداد او وجود دارد ؛ بنابر اين او جاهل قاصر است و مستضعف و جاهل قاصر معذور مى باشد . و در همين كتاب مكررا گفته ايم كه اكثر مكلفين در عصر غيبت انبياء و حجج قاصر هستند . بلكه در عصر انبياء و امامان قاصرين زياد بوده اند ؛ عصر هاى آنان عصر هاى ارتباط نبوده ، وسايل نقليه و وسايل ابلاغيه مانند راديو ، تلفن و . . وجود نداشته ، مردم از وجود يك پيامبر در يك شهر دور هيچ اطلاعى نداشته اند ، پيامبران و امامان بر اساس امكانات عادى تبليغ مىكردند .
قبلا گفتيم كه همه اسباب در مسببات خود عمل مى كنند ؛ اين مسببات چه تكامل و چه تنازل ، چه حق و چه باطل ، چه تدين و چه كفر و الحاد ، همه در دار وجود از اسباب خود پيدا مى شوند ؛ و در فرض تزاحم ، اسباب قوى تر بر قوى و قوى بر ضعيف مقدم مى شوند . و همين است سنة الله
« فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا » .
حرف آخر ، هدف ثانوى از خلقت انسان تكامل و در مسير خدا بودن است و انسان ها مكلف هستند همه در اين راه تلاش مقدور به عمل آورند ، در فرض عدم تزاحم اسباب قاهره به راه حق هدايت مى شوند ، و در جوار خدا در اين دنيا و آن دنيا قرار مى گيرند . و در فرض اشتباه بازهم مزد تلاش و نيت و اخلاص خود را مى گيرند .
و هدف غايى اولى از خلقت مطلق انسان - مسلمان ، كافر ، ديوانه ، كم عقل ، گنگ ، كر ، مردگان قبل از زمان تكليف ، مغفلين ، فريب خوردگان ، مقهورين محيط هاى كفر و فساد ، حتى اطفال سقط شده - مسلما چيز ديگرى بوده كه ما نمى دانيم .
اين موضوع مخصوص به انسان نيست كه در انواع حيوانات و نباتات نيز جارى مىشود ، سالانه صدها هزار حيوان بدون استفاده آدمى از آن ها تلف مىشود ، مقدار بسيار زياد از حبوبات و اثمار درختان و غيرها پيش از استفاده حيوان و انسان از آن ها بر اساس اسباب