مطلب هشتم :
قول عجيب تر در تسبيح كوها
قرآن در سوره أنبياء نسبت تسبيح را بكوهها ميدهد و نمىشود آن را تسبيح تكوينى دانست كه تسبيح تكوينى دائمى است و تسبح كوهها مخصوص به عشى و اشراق ( شب و روز « 1 » دو وقت مخصوص است مگر اين كه تسبيح كوهها را به ايجاد تلفظ تسبيح در كوه از جانب خدا بدانيم كه يك نوع تأويل بردن و حتى خلاف عموم آتى قرآن است .
مطلب نهم : مهم ترين آيه كه تسبيح و حمد جميع موجودات جهان ( ماسوى الله ) را بنحو حصر بيان مىكند كه شامل سراسر انواع مخلوقات در همه كهكشانها و سموات مىشود آيه 44 متقدمه سوره أسراء است كه به شماره 6 ذكر كرديم .
مطلب دهم : در اين آيه يك مطلب تازه نيز استدراك شده كه شما ( إنسانها ) تسبيح أشياء را نمى دانيد ، اين آيه تقريباً نص است كه مراد از تسبيح و حمد آنها تسبيح تشريعى خاص به استعداد وجودى آنها است كه براى ما قابل فهم نيست . نه تسبيح و حمد تكوينى كه هر دو قسم آن را عقلا و علماى إنسان مى دانند ، بلى گفته شده كه كلمه تفقهون ، بنحو ديگرى ( يفقهون ) نيز قرائت شده كه معناى آيه چنين مىشود : « هر چيز خداى خود را تسبيح و حمد مى نمايند ولى تسبيح خود را نمى فهمند » و اين جمله تسبيح و حمد تكوينى آنان را اثبات مى دارد ، ولى آيه شماره دهم بنا بر اين كه طير هم در ذيل آن
( كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَ تَسْبِيحَهُ )
داخل باشد ، قرائت تفقهون ر اتقويت مىكند والله العالم .
مطلب يازدهم : تسخير جبال ممكن است تنها در معيت و همراهى با داود باشد تا اين كه تسبيح جبال اختيارى كوهها و مستند به علم آنها باشد ومؤيد أحتمال دومى ، اين است كه در
هامش
( 1 ) - وقت اشراق اضائه روز است . و عشى را بعد از زوال تا صبح گفتهاند . بنا بر اين احتمال اراده دوام وقت از اين دو كلمه مى رود ، بلى داود 24 ساعت تسبيح نمىكرد .