آيه 11 تسبيح و حمد كوهها به صبح و شام قيد شده است .
مطلب دوازدهم : آيه نهم نطق و بيان همه أشياء را ثابت مى دارد . و آيه دهم منطق پرندگان را در همين دنيا اثبات مىسازد . و آيه 10 علم مورچه را بيان مى دارد .
مطلب سيزدهم : چند آيه سوره نمل به شماره نهم نطق ، علم ، فهم و تكليف پرنده اى بنام هُدهُد را بيان مى دارد كه احاطه خود را از احاطه نبى الله حضرت سليمان و سيع تر مىداند ! !
مطلب چهاردهم : در چند آيه متقدمه از سجده موجودات زمينى و آسمانى براى خداوند بيان شده و اين سجده ممكن است تكوينى باشد « 1 » و ممكن است كه تشريعى باشد . والله العالم .
و همچنين تسبيح رعد نيز ممكن است تكوينى تنها باشد . والله العالم .
خلاصه بحث
از علوم تجرى هوش و فكر جمله اى از حيوانات امروز ثابت شده است قرآن مجيد به تفصيلى كه گذشت از تسبح و حمد كائنات و از علم حيوانات و نطق آنان ؛ بلكه از نطق همه اشياء خبر ميدهد و در مورد جهان باقى مىگويد :
« وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ »
( العنكبوت : 64 ) حيات و نطق ر ابراى همه جهان آخرت ثابت مىسازد .
از نظر عقلى وجود اصالت دارد و ماهيات اعتبارى و انتزاعى است و حقيقت وجود در ذات واجب الوجود مطابق براهين متعدد كه در جزء دوم صراط الحق در مباحث توحيد بيان شده عين علم و قدرت و حيات است و ممكن است بگوييم ايجاد وجودات اشياء ممكنه محدوده نيز حقيقت آنها با علم و قدرت و حيات محدوده مقرون است و علم اكتسابى إنسان و ملائكه و جن و ساير موجودات عاقل با علم محدود و ضعيف إنسان و حيوان و نبات و جماد با اختلاف مراتب وجودى آنها منافاتى با علم ذاتى اجمالى آنها ندارد .
بنا براين فرمايش قرآن را مىشود مؤكد به علوم تجربى و استدلال عقلى نيز نمود ، عرفا
هامش
( 1 ) - كه همان خشوع و خضوع همه كائنات و مقهوريت آنها در برابر اراده نافذه واجب الوجود است ( كن فيكن )