نظردوم : بازهم تسبيح و تحميد تكوينى مىباشد ولى نه از ناحيه ارتباط علِّى و معلولى و إفاضه وجود ؛ بلكه از نظر علم و قدرت و احاطه و حكمت و عظمت . خصوصاً در زمان ما ؛ قرن بيست و يكم و حتى در سراسر قرن بيستم ، علوم تجربى « 1 » آنقدر توسعه يافت كه جهان مادى را به نحوى معرفى كرد كه مانند آيينه صاف و شفاف علم و قدرت و حكمت و عزّت و عظمت لايتناهى حق را براى همه به نمايش گذاشت و اين وعدهِ پانزده قرن قبلِ قرآن بودكه در قرن بيست كاملًا جامه عمل پوشيد و مسلماً آينده آن را به شكل شگفت انگيزى توسعه خواهد بخشيد اين وعده قرآن را باهم بخوانيم :
« سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَ فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ »
( فصلت : 53 ) ؛ ما به زودى نشانه هاى ( عظمت ) خود را در خارج و داخل جانهاى مردم نشان خواهيم داد .
ألبته اين وعده با هر دو نظريه و نظريه سوم بعدى سازگار است ( دقت شود )
نظرسوم : تسبيح و حمد همه أشياء تشريعى و إختيارى و از روى علم مىباشد . بلى علم و إختيار أشياء ؛ مانند علم و إختيار إنسان و جن و ملك نيست ، حيوان كه مسلما فاعل مختار است ولى علم او به مراتب از إنسان كمتر است ، حتى در محسوسات . بلى بعضى از انواع حيوان داراى حواس قوى تر از بعض حواس إنسان است .
مطلب چهارم : امروز دانشمندان شواهد زيادى بر علم حيوانات اقامه كردهاند كه در مجموع قابل إنكار نيست و بعضى كتابهايى در اين مورد تأليف كردهاند .
درست است تجربه نمى تواند حتى علم ضعيف را براى همه حيوانات ثابت دارد ، ولى كسى نمى تواند از مشاهده نظام اجتماعى زنبور عسل و مورچه گان و موريانه ، به علم آنان اقرار نكند ! از مجموع قصه ها و تجربيات فردى و آزمايشات دانشمندان مىشود مطمئن شد
هامش
( 1 ) - فيزيك ، شيمى - كيميا - بيالوژى ، جيالوژى ، فيزى لوژى و علم نجوم و غيره شاهدان صادق و حسى جلال و جمال - تسبيح و حمد - خداوند هستند .