واگذار كردم و نه بخشى از آن را « 1 » . اين تأويل خلاف ظاهر آيه است و بدون دليل معتبر جايز نيست آن را بپذيريم .
سؤال : موجود يا موجود هاى كه از برترى إنسان إستثناء شده كيانند ؟
بعضى ملائكه را گفته اند . ولى هركس آيات سجده ملائكه براى آدم را در قرآن بخواند ، مىداند إنسان از ملائكه برتر است .
ممكن است نوع جن را از مستثنى بدانيم ، چون قرآن جن و إنسان هردو را خلق شده براى عبادت مىداند و در بسيارى از آيات اسم جن پيش از اسم إنسان ذكر شده است . و در سوره رحمن مخاطب به ضمير تثنيه مكرّر جن و إنس است « 2 » .
بعيد نيست موجودات عاقل در منظومه هاى شمسى و يا كهكشان هاى ديگر ، هم پايه إنسان باشد و ما از كائنات وسيع چيزى را نمى دانيم . والله العالم .
قرينه بزرگ بر اين كه قرآن كلام خدا است .
« وَ إِنْ كادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنا غَيْرَهُ وَ إِذاً لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا ، وَ لَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئاً قَلِيلًا ، إِذاً لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَ ضِعْفَ الْمَماتِ ثُمَّ لا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنا نَصِيراً »
( الإسراء : 73 - 75 ) نزديك بود آنان ( مشركين مكه ) ترا بفريبند از آنچه كه به سوى تو وحى كرديم ( توحيد و دورى و يا مبارزه با شرك ) تا بر ما افتراء ببندى و در اين صورت دوست خود بگيرند . و اگر ما ترا ( به عصمت غير منافى اختيار ) ثابت و استوار نمى ساختيم مسلّماً نزديك بود كه تمايلى « 3 » به سوى آنان بنمايى ( يعنى براى مصلحت گرايى
هامش
( 1 ) - ترجمه مجمع البيان ج 8 / 205 .
( 2 ) - در همين سوره اين آيه قابل توجّه است« يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطارِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فَانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطانٍ »الرحمن : 33 كه استعداد هردو را همسان به نمايش مى گذارد .
( 3 ) - در اين كه ركون به معناى اعتماد است و يا تمايل بحث درازى در تفسير الميزان و تفسير المنار در ذيل آيه« وَ لا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا . . »هود : 113 مذكور است ولى كلمه در اين مقام « اليهم » قول دوّم را تاييد مىكند .