به خود را ، دوست مى دارد . و محبّت به خدا مرحله پيشرفته ايمان به اوست و محبّان خدا مقام بالايى دارند .
سه : شكر گزارى و حمد و ثناى خداوند كه باز هم به نوبه خود سبب ترقّى مقام آدمى و مزيد نعمتهاى او مىشود
« لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ . . »
( ابراهيم : 7 ) « 1 » و در مجموع آدمى را از معصيت و نافرمانى بدور مىسازد و از آتش دوزخ بيمه مىشود ( نورٌ على نور )
و امّا مدلول آيه كه در عصر ما - عصر ترقّى علم و كشف اسرار طبيعت - مبرهن و حتى تا حدى حسّى شده است بايد گفت نعمتهاى خداوند به سه گونه است :
1 - نعمتهاى درون بدن مانند عوامل چند ميلياردى سلولها كه شب و روز كار مىكنند . و مانند اعضاى بدن و فوايد و مسؤليتهاى آنها كه در فيزيولوژى بيان شده است كه هر كدام آن دفتر معرفت كردگار است و اسرار حواس پنجگانه .
2 - نعمتهاى معنوى و روحانى از قبيل علم و قدرت و حيات و فكر و وجدان و ملكات نفسانى اخلاقى و معارف .
3 - نعمتهاى خارجى كه حيات و بقاى ما بر آنها توقف دارد ، ما دقيقاً نمىدانيم كه تعداد اين نعمتها به هزاران يا به صدها هزار مىرسد و يا به ميليونها . آنچه تا كنون توسط علوم تجربى كشف شده خيره كننده عقول است ، بلى بقاى وجود ما ؛ بلكه تحقّق وجود ما بر شرايطى متوقّف است كه در گذشته ها كسى آن ها را نمى دانست ، و آينده گان بر جهل ما به تعداد نعمتهاى ديگر افسوس مى خورند و هكذا .
تفصيل اين نعمتها در كتب علوم تجربى مذكور است كه شايد ذكر تفصيلى آن محتاج
هامش
( 1 ) - ولى ما بايد بدانيم كه از شكر گزارى كامل نعمتهاى خدا عاجزيم زيرا اولًا همهء نعمتهاى او را بر خود ، تفصيلًا نمىدانيم ؛ بلكه شكر اجمالى بايد بجا آوريم خود شكر نعمت ، نعمت است كه شكر ديگرى مىخواهد و به اين ترتيب تسلسل لازم مىآيد كه احتمالًا اولين كسى كه متوجه اين جهت شد حضرت موسى ( ع ) بوده است .