هامش
سكّههاى دورهء اسلامى ، هر مثقال شرعى را معادل 25 / 4 ، 257 / 4 ، 265 / 4 گرم ( فصلنامه پژوهشهاى اقتصادى ايران ، شمارهء 21 ، مقالهء « برآورد ارزش درهم و دينار در تاريخ اقتصادى مسلمانان » ، ص 54 ) و برخى با دقّت بيشتر وزن سكّههاى طلاى قرن دوم هجرى را 233 / 4 و وزن درهم را 97 / 2 گرم تعيين كردهاند . ( اوزان و مقياسها در فرهنگ اسلامى ، ص 2 )
پس از بيان اين مقدّمات مىگوئيم : اگر مقدار حجم صاع را بر اساس رواياتى تعيين كنيم كه هر صاع فطره را معادل 1170 درهم ميدانند و اصحاب بدان عمل نمودهاند ، وزن هر صاع فطره كه پرداختش در زكات فطره واجب است ، تقريباً معادل 1170 * 97 / 2 / 9 / 3474 گرم مىشود .
حال اگر نسبت يك ليتر گندم را به يك ليتر آب حدود 83 % فرض كنيم ، حجم هر صاع حدود 185 / 4 ليتر مىشود و اگر آن را از گندمهاى سبكوزن يا ديگر حبوب فرض كرده و نسبتش را حدود 75 % در نظر بگيريم ، هر صاع حدود 633 / 4 ليتر خواهد بود .
امّا اگر روايت سليمانبنحفص مروزى را نيز در محاسبه لحاظ كنيم كه هر صاع آب را معادل 1400 درهم تعيين نموده و شيخ صدوق به آن عمل نموده است . ( منلايحضرهالفقيه ، ج 1 ، ص 34 ؛ و المقنع ، ص 22 ) و مرحوم سردار كابلى در غايةالتعديل مدّعى است كه تأييد تجربه و حسّ مهمّترين دليل بر صحّت اين روايت است ( غايةالتعديل ، ص 19 و 20 ) ، در اين فرض بايد گفت : وزن هر صاع آب تقريباً معادل 1400 * 97 / 2 / 4158 گرم معادل 158 / 4 ليتر آب مىشود .
مرحوم سردار كابلى نيز حجم هر صاع را 1530922652875 / 4 ليتر محاسبه نموده است . ( غايةالتعديل ، ص 204 )
بر اين اساس اگر هر مُدّ نبوى را يكچهارم صاع بدانيم ، هر مدّ حدود 040 / 1 ليتر و اگر آن را يك پنجم صاع محاسبه نمائيم حدود 830 / 0 ليتر مىشود . مؤيّد اين محاسبه مطلبى است كه يكى از محقّقين ذكر نموده است :
صاع شرعى متشكّل از چهار مُدّ است . تعيين مقدار دقيق آن را كه براى ديگر