هامش
- قسم به خداوند راست گفته است ؛ چه خيرى وجود دارد در حديثى كه صحيح آن با غير صحيح آميخته است ، و تو آن را تعقّل نمىكنى ، و از ناقلان آن جستجو نمىنمائى ، و بواسطهء آن تديّن به خداوند پيدا نمىكنى ! - تا آنكه گويد : شما را به خدا سوگند ما را رها كنيد ، زيرا مايهء تمسخر صاحبان عقل شدهايم ؛ آنها به ما مىنگرند و مىگويند : اينان أهل حديثاند . »
اين سخنان پيشوايان حديث بود كه وضعيّت محدّثين در دو قرن پنجم و هشتم هجرى را بيان نمودند ؛ اينك چگونه مىبينى حال بسيارى از كسانى را كه امروزه خود را از محدّثين مىپندارند در حالى كه نهايت دانش آنها اين است كه بعضى از كتب حديث را خوانده و تعدادى از أحاديث آنها را حفظ نمودهاند ، در حالى كه اين امر به تنهايى براى عالمى كه بخواهد نافع باشد يا مردم به سخن و فتواى او اعتماد نمايند كافى نيست .
خداوند ، استاد ما امام محمّد عبده را رحمت نمايد ؛ هنگاميكه به او گفته شد : شخصى با جدّيّت و اهتمام به جائى رسيده كه كسى بدان پايه نرسيده است زيرا او متن « صحيح بخارى » را بطور كامل حفظ نموده است ، گفت : نسخهاى از كتاب بخارى به سائر نسخهها اضافه شد ! قسم به خداوند چه سخن حقّى امام گفته است . معناى كلام او اين است كه : ارزش اين مرد كه همهء مردم را شگفت زده نموده چون « صحيح بخارى » را حفظ كرده است ، از ارزش يك نسخه از كتاب بخارى كه حركت و فهمى ندارد بالاتر نيست .
علّامهء صفدى در كتاب خود به نام « نكت الهميان » دربارهء ذهبى گويد : با او مصاحبت نمودم و از او حديث فرا گرفته و بسيارى از تأليفاتش را بر وى قرائت نمودم ، و در او جمود محدّثين و نادانى ناقلان حديث را نيافتم . اين توصيف -