كاهش جمعيّت تا به حال به نظر حقير فقير رسيد از ارائهء مطلب و إعلام به اسناد و مدارك به قدر وسع و گنجايش خوددارى نگرديد ، امّا چون از قلم بعضى از دوستان ديرين ، و صاحبان قلم پيشين ، و انديشمندان ذوى العزّة و التّمكين ، مطالبى ترشّح نموده و انتشار هم يافته است ، و به نظر حقير بعضى از آن عبارات در جا و محلّ خود قرار نگرفته است ، و اين رساله هم براى مجرّد رفع شبهات نگارش يافته است ، صحيح به نظر نيامد ناديده از آن عبور نمايد ؛ بنابراين با اعتراف به شخصيّت علمى و موقعيّت ارجمند فعلى آن صديق حميم ، چون از جميع ادلّه و شواهدى كه ذكر فرمودهاند ، در ضمن مطاوى رساله پاسخ داده شده است ؛ فعلاً به ذكر چند امر تبصرةً لى و تذكرةً لغيرى مبادرت مىگردد :
مرقوم فرمودهاند : « كسانى كه از كشورهائى همچون « هند » ديدن كردهاند ميگويند : انفجار جمعيّت به حدّى است كه ميليونها نفر بىخانمان در حاشيهء جادّهها و خيابانها و درون تونلها و زير پلها زندگى مىكنند . تولّد آنها در همان كنار جادّه و سرانجام ، مرگشان نيز در كنار جادّه است .
هر سال ميليونها نفر از گرسنگى در هندوستان و غير آن ميميرند و بيش از اين مقدار به سبب انواع بيماريها و نداشتن وسائل و دارو و درمان از دست ميروند . خداوند هرگز راضى نيست كه يك جامعهء مسلمان به سرنوشتى اينچنين گرفتار شوند .
از اين گذشته مشكل مهمتر يعنى تحصيل و تربيت و تكامل معنوى كه هدف نهائى و أصلى اسلام است در چنين جوامعى هرگز حلّ نمىشود . و تا جمعيّت كنترل نگردد ، و برنامه ريزى صحيح نشود و مشكل فقر و بيكارى حلّ نگردد ، برنامه ريزيهاى تربيتى و انسانى امكان پذير نيست . با شعارهاى گمراه كننده بجنگ واقعيّتها نمىتوان رفت . »
عرض مىشود : گرسنگى هنديها غالباً اختصاص به هندوها دارد نه مسلمانان و معلول چند امر است :
رساله نكاحيه (كاهش جمعيت ضربه اى سهمگين بر پيكر مسلمين) (فارسى) — صفحة 272
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص٢٧٢