هامش
- پيموده و مهاجرين و انصار به خطا رفتهاند ! و امّا اسقاط فاتحه را از مصحف خود نه از آن جهت است كه پنداشته است قرآن نيست ، معاذ الله ! بلكه ازاينجهت بوده است كه او عقيده داشته است كه قرآن را بايد نوشت و در ميان دو لوح ( بين اللوحين ) محفوظ داشت از ترس آنكه مبادا شكّ و نسيان در آن راه يابد و يا زياده و نقصان پيدا نمايد . امّا در سورهء حمد اين نگرانى نيست ؛ چون كوچك است و بر يكايك افراد واجب است آن را بياموزند . . .
مشكلهء دوّم :
از زيد بن ثابت چنين نقل شده است كه او گفته است : در وقتى كه من در عهد أبو بكر - جمع اوّل - مأمور جمع و تدوين قرآن در مصحف بودم ، من بر اين مهمّ قيام نمودم و قرآن را به تمامىاش از رقعهها و كتفها و جريدههاى نخل و سينههاى مردم جمعآورى نمودم .
تا اينكه دو آيه از سورهء توبه را با أبو خزيمهء انصارى يافتم و با احدى غير او نيافتم :لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ * فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ .* و ايضا از وى نقل شده است كه ما در جمع دوّم چون مصحف را در ميان مصاحف نسخه مىنوشتيم ، يك آيه از سورهء أحزاب به دست نيامد ؛ و من آن را از رسول خدا صلّى الله عليه و آله مىشنيدم كه قرائت مىنمود . من آن را هم نيافتم مگر با خزيمهء انصارى ، آن كسى كه رسول خدا شهادت وى را به قوّت شهادت دو مرد قرار داده بود :مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِيلًا .* * و اين امر در زمان عثمان بود .
متكلّمين در مفاد اين امر سخن به اختلاف راندهاند . بعضى گفتهاند : اين خبر گرچه در صحيحين ( بخارى و مسلم ) آمده است ، ليكن خبر صحيح نيست ؛ زيرا دلالت دارد بر آنكه
( * ) - آيه 128 و 129 ، از سورهء 9 : التّوبة ( * * ) - آيه 23 ، از سورهء 33 : الأحزاب