كسانى كه به عبث مىكوشند تا با برهان ، براى كسانى اثبات كنند كه :
انجام فلان كار خوب يا بد است گام در بيراهه مىزنند ، و آب در هاون بيهوده مىكوبند . » « 1 » چقدر واهى و سست است ؟ ! و تا چه پايه گفتارى شعرى و مغالطهانگيز است ؟ ! آخر شما خود با اعتراف خود مىگوئيد : با برهان عقلى ! اگر پاى برهان عقلى به ميان آمد ، همهء مطالب استوار است . نبوّت انبياء و حجّيّت قرآن و توحيد حضرت ربّ جلّ و علا ، با عقل است . اگر برهان عقلى فرضا از حجّيّت بيفتد ، كاخ با عظمت علم و دانش فرو خواهد ريخت ، و عالم به صورت دارالمجانين و جمع شمل ديوانگان مىگردد .
اگر شما در دانشكدهاى تحصيل كنيد كه معلّمين و مدرّسين آن همگى فاقد عقل ( ديوانه ) باشند ؛ مىدانيد چه بر سر شما خواهد آمد ؟ ! گرچه كتابهاى نفيس و خطّى و قديمى و علوم منطوى در آنها در اعلا درجهء اتقان باشد ؟ ! بنابراين از تركيب قياس برهانى و استثنائى براى احكام خوب و بد و محسّنات و قبائح ، غير از استخدام جميع علوم را به عنوان صغرى ، و قرار دادن حكم عقل را بطور كلّى به عنوان كبرى ، و در نتيجه بدست آوردن نتيجهء مطلوب ، گريزى نيست ؛ و همچنين در قياسات استثنائى .
و آنچه از هيوم نقل شده است ، مطلب بسيار كوتاه و ضعيفى است كه قابل قياس با تحقيقات رشيق حضرت علّامه نيست .
جى اى مور كه نهايت سعهءصدر و گسترش ادراكش بدينجا رسيده است كه بفهمد : معناى خوب ، بسيط بوده و قابل تجزيه نيست ، و اين امر مورد
هامش
( 1 ) - « دانش و ارزش » ص 275