إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلًا * إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَوِيلًا .
« 1 » « تحقيقا آنچه در شب مىرسد ، براى تو گامى استوارتر و گفتارى پايدارتر است . و تحقيقا از براى تو در روز مجال واسعى است كه در اين عالم كثرات شنا كنى ( و آنچه را كه در شب گرفتهاى ، در روز مصرف نمائى ) . »
[ علم مجازى همچون ناودان سوراخ است ، و علم حقيقى همچون آبحيات ]
و بنابراين ، اجتهادى كه فقط از روى قواعد صورت گيرد ، اجتهادى فرمولى مىباشد . اين اجتهاد همچون ناودان است كه آبحيات نيست . اگر هم آبى فرضا در وى جارى گردد و حكم مطابق با واقع درآيد ، ظرف و وسيله براى گذر آن آبحيات بوده است . و خداى ناكرده اگر اين ناودان شكسته و پاره شود ، خرابيهاى آن بىشمار است . مولانا در دفتر پنجم « مثنوى » گويد :
علم چون در نور حقّ پرورده شد * پس ز علمت نور يابد قوم لدّ
هر چه گوئى باشد آن هم نور پاك * كاسمان هرگز نبارد سنگ و خاك
آسمان شو ابر شو باران ببار * ناودان بارش كند نبود به كار
آب اندر ناودان عاريّتى است * آب اندر ابر و دريا فطرتى است
فكر و انديشه است مثل ناودان * وحى مكشوفست ابر و آسمان
آب باران ، باغ صد رنگ آورد * ناودان همسايه در جنگ آورد « 2 »
و همچنين در دفتر دوّم گويد :
علم تقليدى بود بهر فروخت * چون بيابد مشترى خوش بر فروخت
هامش
( 1 ) - آيه 6 و 7 ، از سورهء 73 : المزّمّل
( 2 ) - « مثنوى » ملّا جلال الدّين رومى ، طبع ميرخانى ، ج 5 ، ص 485 ، سطر 2 تا 4 ؛ و از طبع ميرزا محمودى : ص 498 ، سطر 12 تا 14