معاد و اخلاق و مكارم از فضائل را به نور معارف خود در تفسير قرآن ، و بيان حقائق علمى و فلسفى آن روشن كردند ؛ تا نوبت رسيده به أفضل الحكماء و أشرف الفلاسفة الأقدمين من المتقدّمين و المتأخّرين ، صاحب مكتب اشراق و داراى معارف مشّاء ، جامع بين عرفان و برهان ، و ميان صفاى باطن و قوّت برهان : صدر المتألّهين شيرازى أعلى الله درجته و جزاه الله عن الإسلام و المسلمين ، و عن التّفقّه و التّفكّر و العلم خير جزاء المعلّمين .
[ جمع كردن صدر المتألّهين بين عقل و شرع و شهود ]
وى باهوش و استعداد بىنظير و نبوغ ذاتى و اكتسابى ، عمرى را زاهدانه و عارفانه زيست . ميان مكتب مشّائيّين و اشراقيّين و اهل تفسير و حديث جمع كرد . و با احترام و اكرام به صاحب شريعت ، و قرآن و مقام ولايت كبرى براى حلّ معضلات از روايت ، و تفسير مشكل از آيات ، و براى ايصال به اعلى درجهء يقين و ورود به مقام صدّيقين ، با دو بال علم و عمل ، پاى در عرصهء ميدان مجاهده و شهود نهاد . و با برهان قوىّ مسائل فلسفه را حلّ كرد ، و بر مسائل حكمت يونان كه اصولش از دويست مسئله تجاوز نمىكرد پانصد مسئله مبتكرانه افزود و مسائل حكمت را به هفتصد مسئله رسانيد .
صدر المتألّهين اصول فلسفهء يونان را در هم ريخت ، و خود مؤسّس فلسفهاى نوين گرديد . و معجونى مطبوع كه هم حكم فطرت باشد و هم حكم عقل و هم حكم شرع ، از ميان هزاران كتاب فلسفه و حديث و تفسير بدست فكر صائب خود بساخت ، و در كام عاشقان عرفان و مشتاقان استدلال و برهان و شيفتگان از متشرّعين و اهل ايمان ريخت . و با تأليف كتب عديده كه اهمّ آنها « أسفار اربعه » است ، حيات نوينى به علم و برهان ، و به يقين و عرفان ، و به شرع و ايقان بخشيد ، و ملجأ و مأوائى براى حكماى راستين در دفع شبهات ملحدين و منكرين از مادّيّين و زنادقه و منحرفين از ولايت مطلقهء كلّيّه گشت ، و سندى براى قرآن گرديد ؛ بهطورىكه چهارصد سال است همه از سفرهء گستردهء