مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً
؛ آنگاه در ميان اين دو فقره ، از كلمهء خلق به كلمهء جعل عدول كردن و گفتن آنكه :
ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ
، جز لغويّت و خطا و غلط و ارائه دادن مقصود را با عبارتى كه بر خلاف آن دلالت مىكند ، محمل ديگرى ندارد . و حاشا للقرآن أن يكون فيه باطل و هزل .
إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ * وَ ما هُوَ بِالْهَزْلِ .
« 1 » و اين دليل قطعى است بر آنكه در اين آيه ، انسان نوع بنى آدم نيست ! و منظور از آيه سير تكاملى در حالات مختلف نمىباشد . بلكه مراد انسان بما هو انسان اعمّ از آدم و بنى آدم ، و مراد از
خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ
ابتداى آنست كه آدم است ، و آن را خداوند از سلالهاى از گل يعنى چكيده و بيرون كشيده شده از آن خلق فرموده است . و مراد از
ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ
پيدايش انسان است پس از آدم كه از نطفه ، از راه توالد و تناسل متحقّق مىگردد .
و مراد از سلاله در اينجا همان عصاره و خلاصه و جوهره است كه از زمين برداشته شده است ؛ نه حيوان تكياخته و سلّول اوّليّه . و بنابراين ، مفاد اين آيه كه در آن
سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ
آمده است ، با مفاد آيه سورهء سجده كه در آن بدأ خلق الإنسان من طين آمده است ، يكى است و تفاوتى ندارد .
تفاوت بين سلالهء از گل و خود گل وقتى پيدا مىشود كه مراد از سلاله را طبق تفسير قائلين به تكامل ، تكياخته و سلّول اوّلين بگيريم . و بنابراين آيه ، راه خود را از ارائهء مسير تكاملى انسان بايد نشان بدهد ، و حالات و تطوّرات حاصله را در موجود واحد بيان كند . و اين منافات با استعمال كلمهء
ثُمَّ جَعَلْناهُ
هامش
( 1 ) - آيه 13 و 14 ، از سورهء 86 : الطّارق : « حقّا كه قرآن كتاب قاطع و جداكنندهء بين حقّ و باطل است . و آن ، كتاب شوخى و مطالب پست نيست . »