هامش
- طبع سوّم ص 48 و 49 فرمايد : « امّا عرش و كرسى در شرع مقدّس ، نه در كتاب و نه در سنّت صريحا چيزى كه دلالت نمايد آنها جسم هستند وارد نيست غير از بعضى اشارات مختصر مثل قوله تعالى :وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ( سورهء بقره ، آيه 255 ) و قوله [ تعالى ] :عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى( سورهء طه ، آيه 5 ) . و مسلّما بايد از ظاهر دلالتشان بر جسميّت صرف نظر كرد . و امّا سنّت ، پس اخبارى كه در السّماء و العالم « بحار الأنوار » و غيره وارد است با شديدترين وجهى از اختلاف ، با هم مختلفند . در آن اخبار ، برخى إشعار بر جسميّت دارند ؛ و اكثرشان صريحست در عدم جسميّت : بلكه آن دو تا از مقولهء علم و قدرت و ملك و صفات ذات مقدّسه مىباشند .
و بالجمله امعان نظر در اخبار و كلمات علماء و مفسّرين هيچ از حيرت انسان نمىكاهد و انسان را بيشتر در شكّ و تحيّر فرومىبرد . امّا آنچه را كه من در اين موضوع دقيق و سرّ عميق و بحث پيچيده به اسرار عالم غيب و حجابهاى خفاء مىبينم آنست كه مراد از كرسى ، فضاء محيط به تمام عالم اجسام است از آسمانها و زمينها و ستارگان و فلكها و خورشيدها . چرا كه اين عوالم جسمانيّه ضرورة و قطعا داراى فضائى مىباشند كه آنها را در برگرفته و بر آنها احاطه دارد ؛ چه آنكه آن فضاء را متناهى بدانيم بنا بر تناهى ابعاد ، يا غير متناهى يعنى مجهول النّهايه بدانيم بنا بر صحّت عدم تناهى معلولات علّت غير متناهيه .
و اين فضاء محيط به عوالم اجسام عبارت است از كرسى ؛وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ .و همانست كه در زبان شرع از آن به عالم ملك تعبير مىشود ؛تَبارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ. سپس اين فضاء و آنچه در آنست را ، مىگرداند و حمل مىكند قوّهء مدبّرهء متصرّفهء در آنها ، و آن از اجسام نيست بلكه نسبت آن قوّه به اجسام ، نسبت روح به جسم است و در جسم است . و اين عبارت است از عرش كه بر كرسى محيط است و آن را حمل مىكند ، و تدبير و تصرّف كرسى با آنست كه به هر صورت در كرسى متصرّف است . و آن قوّه به هشت ركن قيام دارد كه هريك از آنها متكفّل تدبير جهتى از جهات مىباشند . بنابراين ، آن قوا ، آن عرشى را كه محيط به كرسى و آنچه در آنست مىباشد حمل مىكنند ، و عبارتند از حملهء عرش ؛ و يحمل عرش ربّك فوقهم يومئذ ثمنية . و شايد اين هشت تا ، اشاره به صفات ثمانيه باشند : علم ،