يكى ظرف همهء آفريدگان است . يعنى ظرفى كه در آن همهء اجسام بدون استثناء وجود دارند . و آن را در اصطلاح حكماء محدّد الجهات « 1 » گويند . و به اصطلاح بعضى ديگر ، عرش بزرگتر از كرسى است و حاوى بر آنست . پس محدّد الجهات اصلى در حقيقت عرش است .
وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ .
« 2 » يعنى كاخ وجودى عالم مادّه و اجسام از ذرّه تا كهكشانها ، و از زمين تا آنچه بر فراز عالم اجسام در آسمانها تصوّر گردد ، همه در كرسىّ خداست . يعنى آن كرسى بقدرى بزرگ است كه هيچ ذرّهاى را نه در آسمانها و نه در زمين باقى نمىگذارد مگر آنكه شامل آن مىشود ؛ و محيط و حاوى بر آن مىگردد .
امّا عرش كه بزرگتر است ، عبارتست از كاخ عالم وجود اعمّ از مادّه و مجرّدات ؛ و كريمهء مباركهء
الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى
« 3 » دلالت بر آن دارد كه : تخت سلطنت و فرمانروائى ، و اريكهء قدرت و انفاذ امر و نهى تكوينى ، و ايجاد و اعدام جميع اجسام و مادّيّات ، و پيدايش همهء مجرّدات از ارواح و فرشتگان و عوالم عقول و بسائط همه و همه از خداست و بس ؛ و حضرت أحد حىّ قيّوم صمد عليم و قدير بر چنين عالم گستردهاى مسلّط و مسيطر است . « 4 »
هامش
( 1 ) - محدّد الجهات غير از معنى فلك محدّد الجهات است ، و بنا بر عدم تحقيق فلك محدّد الجهات كما هو الحقّ ؛ اين معنى مستلزم انكار تحديد جهات نيست . و حقيقتى را كه فيزيكدانان امروزه غالبا بدان معتقدند كه : عالم از نظر مكانى محدود به حدّ معيّنى نيست و أبعاد آن دائما در حال گسترش و افزايش است ، منافاتى با تحديد جهات ندارد . و برهان فلسفى بر محدوديّت جهات بر اساس مادّه و مادّى بودن موجودات است ؛ و مادّه فى حدّ نفسه محدود است گرچه در ذات خود پيوسته در حال تورّم و توسعه باشد .
( 2 ) - قسمتى از آيه 255 ، از سورهء 2 : البقرة
( 3 ) - آيه 5 ، از سورهء 20 : طه
( 4 ) - عالم خبير شيخ محمّد حسين آل كاشف الغطاء در كتاب « الفردوس الأعلى »