ميرداماد قَدَّس الله سرَّه مىفرمايد « 1 » : علم به آية محكمه علم نظرى است ، كه آن معرفت به خداوند و أنبياء و حقيقت أمر در بَدْو و در عَوْد است ؛ و اين فقه أكبر است . و علم به فريضة عادله علم شرعى است ، كه در آن معرفت به شرائع و سُنن و قواعد و أحكام در حلال و حرام است ؛ و اين فقه أصغر است . و علم به سنّت قائمه علم تهذيب أخلاق و تكميل آداب سفر إلى الله است ؛ و سير و سلوك به سوى او و شناختن منازل و مقامات و بينش بِما فيها مِنَ الْمُهْلِكاتِ وَ الْمُنْجيات است . اين مطالب از مرحوم ميرداماد تا همينجا پايان مىپذيرد .
مرجع تفاسير مختلفه اين حديث به سوى أمر واحدى است
از مجموع اين مطالب ، إجمالًا بدست مىآوريم كه : اين سه بزرگوار ، يعنى مرحوم مجلسى و مرحوم فيض و مرحوم ميرداماد ، يك مطلب را مىخواهند بيان كنند . يعنى مىخواهند بگويند : علم نافع و علم حقيقى ، از مجموع علوم شرعيّه و دينيّه كه موجب كمال إنسان است ( از عقائد و أخلاق و عبادات و معاملات و دستورات و تكاليف شرعيّه ) خارج نيست .
مرحوم مجلسى ( قدّه ) آية محكمه را عبارت مىداند از : علم به توحيد و معارف إلهيّه و صفات پروردگار ، كه تقريباً همان معنى است كه محقّق فيض و سيّد داماد براى آية محكمه مىكنند .
بنابراين ، در تفسير آية محكمه اختلافى ندارند . أمّا در فريضة عادله و سنّت قائمه ، مرحوم مجلسى مىفرمايد : فريضة عادله علم به واجبات است ، أعمّ از واجبات فقهى و عملى كه در رسائل عمليّه نوشته شده است ؛ و سنّت قائمه مستحبّات است ، أعمّ از اينكه مستحبّات أخلاقيّه باشد يا اينكه تكاليف مستحبّه .
مرحوم فيض ( قدّه ) علم فريضة عادله را علم أخلاق مىداند ، كه بايد از
هامش
( 1 ) « وافى » ج 1 ، باب صفهء العلم ، تعليقه ص 37