پى مىبرد . فى المثل اگر كسى بلبل بپرستد ، كبوتر بپرستد ، و يا گربه و كلاغ را بپرستد ، و يا ستارگان و خورشيد و ماه را بپرستد ؛ از آن راهها و طُرُق به نفوس كلّيّهء آنها و بالاخره به آن نظام وُحدانىّ پى مىبرد و مطّلع ميگردد و خبر ميدهد .
در شريعت اسلام ، فناء در غير ذات اقدس حقّ متعال ممنوع است
امّا چون انسان اشرف مخلوقات است ، نبايد نفس خود را فانى در نفوس پائينتر از خود و يا مثل خود بنمايد . چرا كه اين فناء مستلزم سقوط و انحطاط درجهء انسانيّت او ميگردد . لهذا گاو پرستى و ستارهپرستى و سنگپرستى و امثالها ، در اين شريعت كامله ممنوع است . انسان نمىتواند ملائكه را بپرستد ، چون وجود آنها از انسان ضعيفتر است . « 1 » و نمىتواند جنّيان را بپرستد به همين دليل .
هامش
( 1 ) . در « صحيفهء كاملهء سجّاديّة » در فقرهء 11 از دعاى چهل و چهارم گفتارى است كه دلالت بر أفضليّت انسان از ملائكه دارد :
وَ أنْ نَتَقَرَّبَ إلَيْكَ فيهِ مِنَ الاعْمالِ الزّاكيَةِ بِما تُطَهِّرُنا بِهِ مِنَ الذُّنوبِ ، وَ تَعْصِمُنا فيهِ مِمّا نَسْتَأْنِفُ مِنَ الْعُيوبِ ؛ حَتَّى لا يورِدَ عَلَيْكَ أحَدٌ مِنْ مَلائِكَتِكَ إلّا دونَ ما نورِدُ مِنْ أبْوابِ الطّاعَةِ لَكَ وَ أنْواعِ الْقُرْبَةِ إلَيْك !
« و ما در ماه رمضان با أعمال رشد و نموّ دهندهء خود به سوى تو تقرّب جوئيم به آنچه كه ما را از گناهان پاك كند ، و از عيوبى كه از اين به بعد به آن آلوده شويم محفوظ دارد ؛ تا به حدّى كه هيچيك از فرشتگان تو در ابواب گوناگون اطاعت و انواع مختلف قربت نتوانند در محضر تو چيزى را بفرستند مگر آنكه پايينتر باشد از آنچه ما در محضر تو ميفرستيم . »
و آية الله حاج شيخ أبو الحسن شعرانى رضوانُ الله عليه در شرح خود بر « صحيفه » در شرح فقرهء 56 از دعاى 45 در تعليقهء شمارهء 1 ، ص 159 و 160 اينطور مرقوم داشتهاند :
از اين سخن توان دانست كه : پيغمبر صلّى الله عليه و آله افضل از ملائكهء مقرّبين و انبياى مرسلين است . زيرا كه اگر ملائكه افضل بودند ، درود بيش از ملائكه براى كسى كه در مقام پستتر است جائز نباشد و خلاف حكمت بود . و در نظر اهل معرفت نيز مقام انسان كامل افضل است . و مذهب قاطبهء اهل اسلام اين است . و بر بعضى معتزله چون زمخشرى كه فرشتگان را افضل دانند طعنها زدند . و اللهُ العالِم - . » انتهى .
و حقير در ج 1 از « معادشناسى » مجلس اوّل ، ص 8 تا ص 10 ، از دورهء علوم و معارف اسلام ، دربارهء افضليّت انسان از ملائكه مطالبى را ذكر نمودهام .