مطيع است در صراط مستقيم ، و مخلّد در آنست در دورهء تعيّن ملكات خيريّه . و جهنّم معبر عاصى است در صراط مُعْوَج افراط و يا تفريط ، و مخلّد در آنست در دورهء تعيّن ملكات شرّيّه . و خلود در هر دو محدود است به حدّ آسمان و زمين ، مگر آنچه از مقتضيات آن آثار خارج شود . و مقرّ و مقصد فقط
فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ
« 1 » است .
و اگر بنا بود جهنّم منزلگاه بود ، اين عالم با شكوه و عظمتِ آفرينش كه نمايندهء آفرينندهء عظيم الشّأن : خداوند داناى تواناى عادل حكيم است ، در نهايت پستى و حقارت و هرج و مرج ، و بى سر و ته و بسيار كم فائده بود . براى آنكه حسّاً مىيابيم كه بيشتر اهل آن ، بى دانش و بينش هستند ؛ و پاره اى از آنهائى كه چيزى مىدانند ، مىكنند آنچه نبايد بكنند ، و نمىكنند آنچه بايد بكنند ؛ مگر قليلى ، چنان كه خداوند مىفرمايد :
وَ قَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ
« 2 » ، پس بيشتر اهل عالم بايد در جهنم مخلد و در عذاب مؤبد باشند .
و در اين نزديكى يافتى كه هر مصنوع نمايندهء آثار صانع خود است ، پس اين مصنوع فاسد و مخلّد در جهنّم إلى الأبد - به معنائى كه مىگويند : تا خدا خدائى مىكند - كه به هيچ وجه قابل اصلاح
هامش
( 1 ) آيه 55 ، از سورهء 54 : القمر : « در نشيمنگاه صدق و راستى در نزد سلطان مالك مقتدر . »
( 2 ) ذيل آيه 13 ، از سورهء 34 : سبأ : « و كمى از بندگان من سپاسگزار هستند . »