تزكيه است ؟ بلى بعضى از سختىها و مشكلات عالم برزخ ، و قيام انسان عند الله در حشر ، و طول كشيدن زمان حساب ، براى عبور از اين مراحل و وصول به بهشت است ؛ و امّا نفس ورود در جهنّم و مخلّد بودن در آن به هيچ دليلى نمىتوان آن را به علّت تطهير و تزكيه دانست ، بلكه همانطور كه گفتيم ، جهنّم طلوع و بروز حقيقت اعمال انسان به صورت ملكوتى آنهاست ، و هر كس پيوسته با اعمال خود ملازم و مقارن است . أثر از مؤثّر انفكاك ندارد ، و كردار انسان اثر انسان است .
إشكال چهارم بر خلود : مطالب وارده در « نهج البصيرة »
و از جمله اشكالات آنكه :
« بهشت و جهنّم معبرى است به منزل و مقرّى . بهشت معبر
هامش
الْبَأْساءُ وَ الضَّرَّاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ .« آيا چنين مىپنداريد كه بدون آنكه مشكلات و سختىهاى امّتهاى گذشته را تحمّل كنيد ، داخل در بهشت مىشويد ؟ ! براى آنان گرفتارىها و مشكلات و سختىها روىآور شد چنان كه دلهايشان به تكان و لرزه افتاد ، تا به حدّى كه پيامبر و مؤمنينى كه با او بودند گفتند : پس نصرت خدا چه موقع مىرسد ؟ آگاه باشيد كه نصرت و يارى خداوند نزديك است . »
و مانند آيه 155 ، از سورهء 2 : البقرة :وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِينَ .« و البتّه البتّه ما شما را به مقدارى از ترس و گرسنگى و كاهش در اموال و جانهايتان و در بهرهها و نتائجتان آزمايش مىكنيم ؛ و ( اى پيغمبر ! ) شكيبايان را بشارت بده . »