دليل عقلى بر خلود
بارى علاوه بر آيات ، روايات وارده از معصومين عليهم السّلام به طور تواتر معنوى دلالت بر خلود دارد ، و براى خلود مُحسنين در بهشت و كافرين در دوزخ ادّعاى اجماع نيز شده است . و ما نيز از روى دليل عقلى به حول و قوّهء خدا اثبات خلود را خواهيم نمود ، و آن نيازمند به شرح و بيان چند مقدّمه است :
مقدّمات اثبات خلود از راه دليل عقلى
مقدّمهء اوّل : اين عالمى كه فعلًا در آن زيست مىكنيم ، عالم حركت و قوّه و استعداد است كه نفس ناطقهء انسانى را به سوى كمال فعليّت خود ، چه از ناحيهء سعادت و چه از ناحيهء شقاوت مىبرد .
يك لحظه نفس در سير و حركت خود واقف و ايستاده نيست ، و همين طور كه بدن پيوسته در حركت و تبديل و تبدّل اجزاء آن است ، نفس انسان نيز پيوسته در حركت بوده ، و بر اساس حركت جوهريّه هيچ لحظه متوقّف نيست ، و دائماً مراتب قوّه و قابليّت خويشتن را به مرحلهء فعليّت در مىآورد . به خلاف عالم قيامت كه آنجا عالم تجرّد است ، آنجا نشأهء فعليّت محض است ، آنجا عالم ثبوت و استقرار است ؛ و چون حقيقت نفس طلوع كند ، خود را ثابت و غير متحرّك مىبيند ، زيرا كه روح مجرّد است .
آنچه را كه نفس ناطقه در اين جهان كسب كرده است ، در آن جهان مىيابد و خود را واجد آن مىبيند . در اينجا به تدريج اكتساب نموده است ، ولى در آنجا همه را فعلًا به طور ثابت و مستقرّ مىيابد و وجدان مىكند ؛ و اين لازمهء اختلاف دو عالم و دو نشأه است كه : الْيَوْمَ عَمَلٌ وَ لَا حِسَابٌ ، وَ غَداً حِسَابٌ وَ لَا عَمَلٌ . « امروز عمل