بر هر چيزى است ، و هيچگاه قاعده و قانونى مشيّت حقّ را احاطه نمىكند و آن را محكوم حكم خود نمىنمايد ، و مشيّت و اختيار حقّ هيچوقت مغلوب و منكوب امرى نمىشود .
آيات خلود بهشتيان و دوزخيان
بهشتيان پيوسته در بهشت هستند ولى به اراده و مشيّت خداوند ، و بر همين قرينه نيز دوزخيان پيوسته در دوزخند مگر آنكه خدا بخواهد . يعنى باز اراده و مشيّت خداوند دربارهء آنان از هر قاعده و قانونى بالاتر است ، و در عين خُلود و جاودانى بودنْ آنها پيوسته و هميشه در تحت اراده و اختيار خدا هستند ، و اگر خداوند بخواهد آنان را خارج كند مىتواند و هيچگونه رادع و مانعى ندارد .
اين گونه استثناء كه در لسان اهل عرفان و تفسير به « استثناء مشيّت » معروف است ، افادهء همين معنى را مىكند . و نظير اين گونه استثناءها ، چه استثناء اصطلاحى و چه استثناء حقيقى در قرآن كريم بسيار است ؛ مانند :
سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى * إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ
. « 1 »
« به زودى ( اى پيغمبر ) ما بر تو مىخوانيم و قرائت مىكنيم ؛ و بنابراين هيچگاه فراموش نخواهى كرد ، مگر اينكه خدا بخواهد ! »
و مانند :
وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي ما آتاكُمْ
. « 2 »
هامش
( 1 ) آيه 6 و صدر آيه 7 ، از سورهء 87 : الاعلى
( 2 ) قسمتى از آيه 48 ، از سورهء 5 : المائدة