نمائيد ، و بالعيان ببينيد كه نعمتهاى صورى سبب دخول در جهنّم شده است ، و يقين كنيد كه اين نعمتهاى صورى در حقيقت ، نقمت بوده است و نعيم حقيقى همان ولايت و لوازم آن از بهشت و نعيم آن بوده است ، در آن هنگام پرسش خواهيد شد كه آيا آن لذّات حيوانيّه اى را كه در دنيا بدان مشغول بوديد نعيم بوده است ، يا آنچه را كه مؤمنان بدان اشتغال داشتند ؟ ! و اين سؤال به جهت توبيخ شماست ؟
يا اينكه معناى آيه چنين مىشود كه : چون شما به مقام معاينه و عين اليقين رسيدهايد ، در آنوقت از شما از مقام حقّ اليقين سؤال مىشود كه آن مقام كدامست ؟ ! چون شما بالعيان مرتبهى حقيقت را ادراك نكرده ايد بلكه مرتبهء پايينتر از آن را وجدان نمودهايد ، و در اين صورت سؤال و جواب از آن براى شما جائز است .
و آنچه از رسول اكرم صلّى الله عليه و آله و سلّم در اين باره روايت شده است جمعى را كه ما بدين بيان بين اخبار نموديم ، تأييد مىكند . چون آن حضرت فرموده است : كُلُّ نَعِيمٍ مَسؤُولٌ عَنْهُ صَاحِبُهُ ، إلَّا مَا كَانَ فِى غَزْوٍ أَوْ حَجٍّ . ( از نعمت هر صاحب نعمتى پرسش مىشود ؛ مگر آن نعمتى را كه در راه جهاد فى سبيل الله و يا در راه حجّ بيت الله الحرام مصرف كند ) .
چون سالكى كه قبول ولايت را نموده است ، او پيوسته يا در جهاد است و يا در حجّ ، بداند يا نداند .
و همچنين روايتى كه از حضرت صادق عليه السّلام وارد شده است نيز تأييد نظريّه ما را مىنمايد ؛ چون آن حضرت فرمودهاند : مَنْ ذَكَرَ اسْمَ
معاد شناسى (فارسى) — صفحة 365
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص٣٦٥