اين كلام قاضى بود ؛ و پس از نقل كلام قاضى ، شارح گفته است : از اين دو احتمال در معنى ، احتمال دوّم صحيح است ؛ و معنايش چنين مىشود كه : تقصير در أعمال در ميان بندگان غلبه دارد ؛ و بنابراين با هر كه در حساب ، دقّت كارى كنند ؛ و به نهايت برسانند ؛ و دربارهء او مسامحه ننمايد ، هلاك ميگردد ؛ و در آتش دوزخ وارد مىشود ؛ و ليكن خداى تعالى غير از شرك را ، براى كسانى كه بخواهد مورد عفو و مغفرت خود قرار ميدهد . تا اينجا كلام شارح صحيح ابن مسلم پايان يافت .
مناقشه در حساب براى معاندين است
و سپس مجلسىّ فرمايد : اين روايت را كه ما بيان كرديم متحمل است كه وجهى دگر داشته باشد ؛ و اگرچه آن وجه با آنچه ذكر شد نزديك است ؛ و آن وجه اينست كه بگوئيم : اصولًا اين نوع از محاسبه به نحو دقّت و مناقشه براى خصوص كسانى است كه استحقاق عذاب دائمى را داشته باشند ؛ و مستوجب رحمت نبوده باشند ؛ مانند نواصب « 1 » و مخالفين .
و امّا نسبت به كسانى كه خداوند ميداند كه مستحقّ رحمتاند ، اصلًا بدين گونه محاسبه از آنها حساب نمىكشد .
بلكه بر وجه إغماض و عفو و گذشت آنان را محاسبه مىكند ؛ و بدان كه « تصفّح » عبارت از بحث از حقيقت امر و نظر كردن در آن ، و اصولًا به معناى صَفح و عَفو و اغماض همينطور كه در اينجا توهّم شده است نيامده است . « 2 »
هامش
( 1 ) نواصب جمع ناصبى است و آن كسى است كه با أهل بيت عليهم السّلام عَلم مخالفت و عداوت را برافراشته يا آنان را سبّ و شتم مىكند .
( 2 ) « بحار الانوار » ج 7 ص 263 و 264